120 Galuega Faavalevalea i Tusitusiga Paia: Lesona mo le Olaga

O se suʻesuʻega o faaiʻuga le lelei e 120, vaivaiga natia, ma mea sese e mafai ona toe faaleleia na faia e tagata moni i le Tusi Paia — ma mea e mafai ona tatou aʻoaʻoina mai ia mea taʻitasi.

Vaega 1: Faamaualuga ma le Faasausili 12 lesona

1. Le Olo o Papelu — Fausia mo le Mafuaaga Sese

Ina ua mavae le lolo, na potopoto tagata i le fanua laugatasi o Senara ma le gagana e tasi ma le sini e tasi: ia fausia se olo e maualuga tele e oo atu i le lagi ma "faia se igoa mo i tatou lava." O le galuega e leʻi faia ona o le manaʻomia po o le tapuaʻiga ae ona o le manaʻo i le taʻuleleia ma le lava o le tagata lava ia. Na faʻafefiloi e le Atua a latou gagana ma faʻataʻapeʻapeina i latou ae leʻi maeʻa le galuega.

Tusi Paia: Kenese 11:1–9

Aʻoaʻoga: E le o le faanaunauga le faafitauli — o le faaosofiaga i tua atu o lea. O galuega faatino na amataina muamua ina ia foliga manaia ai i tatou e masani ona pa'ū i lalo i lo latou lava mamafa. Fesili ifo ia te oe lava ma le faamaoni: pe mo le mamalu ea o le Atua lenei po o lo'u lava ta'uleleia? O galuega e faia e "faia ai se igoa mo oe lava" e seasea ona maua ai le mea na e mafaufauina.

---

2. Na Ulufale Usia i le Malumalu — O Se Taʻitaʻi na Galo Ona Tapulaʻa

O le Tupu o Usia o se tasi o tupu sili ona manuia o Iuta. Na ia toe fausia aai, atiaʻe faatoʻaga, aʻoaʻoina se ʻautau malosi, ma sa faʻamanatuina i le itulagi atoa. Ona, i le tumutumu o lona manuia, na ia savali atu ai i le malumalu e susunu le mea manogi — o se matafaioi na faʻapitoa mo ositaulaga lava ia. Ina ua feagai ositaulaga ma ia, na ita tele o ia. Na vave ona oso mai le lepela i lona muaulu, ma na ia faʻaaluina le vaega o totoe o lona olaga i le tuʻufua.

Tusi Paia: 2 Nofoaiga a Tupu 26:16–21

Aʻoaʻoga: O le manuia o se tasi lea o tulaga faaleagaga sili ona matautia e mafai ona i ai se tagata. Ua faapea mai le fuaiupu, "ina ua malosi Usia, na taitai atu lona faamaualuga i lona pa'ū." O lona fili sili e le o se ʻautau — o lana lava faamaumauga o le manuia. O vaitaimi uumi o le manuia e mafai ona tatou lagona ai ua tatou sili atu i tulafono e faatatau i isi tagata uma.

---

3. Na Teena e Reopoamo le Fautuaga a Toeaina

Ina ua maliu Solomona, na feagai lona atalii o Reopoamo ma se filifiliga. Na o mai tagata ia te ia ma se talosaga faigofie: ia faamāmā le avega mamafa o galuega na tuuina atu e lona tamā ia i latou, ma o le a latou auauna faamaoni ia te ia. Na faafesili Reopoamo i faufautua matutua na fai atu e faalogo i tagata. Ona ia faafesili lea i ana uo talavou na fai atu ia te ia e sili atu ona faigata nai lo lona tamā. Na ia filifilia uo talavou. E sefulu ituaiga na vave ona fouvale ma na vaeluaina tumau le malo.

Tusi Paia: 1 Tupu 12:1–19

Aʻoaʻoga: O tagata e sili ona e fiafia e faalogo i a latou fautuaga e masani lava o tagata e sili ona le agavaa e tuuina atu. O uo e taʻu atu ia te oe le mea e te manaʻo e faalogo i ai e lagona le lelei i le taimi ae e tele se tau e totogi ai i le aluga o taimi. Saili tagata ua totogi mo lo latou poto i le poto masani, ae le na o tagata e tutusa o latou lagona ma oe.

---

4. Na Faʻaali e Esekia Ona ʻOloa i Papelonia

Na talia e le Tupu o Esekia tagata asiasi mai Papelonia — na latou o mai, na ia fai mai ai, e fesili e uiga i le faailoga ofoofogia na tuuina atu e le Atua ia te ia. Ae nai lo le faasino atu i le faamaoni o le Atua, na faia e Esekia se taamilosaga atoa o lana fale teu oloa: auro, ario, mea manogi, suauu, auupega — mea uma. Na taʻu atu e le perofeta o Isaia ia te ia o le a aveina atu le fale teu oloa atoa i Papelonia i se tasi aso. O le tali a Esekia, o le mea moni, "Ia, a itiiti mai e le tupu i loʻu olaga."

Tusi Paia: 2 Tupu 20:12–19; Isaia 39

Aʻoaʻoga: E iai se ituaiga faamaualuga faapitoa e faʻaali ai mea ua tuuina atu ia te ia, ae galo ai Poʻo Ai na tuuina atu. Faatoʻā faamaloloina faavavega Esekia, ae na ia faaaogāina le gauai e faʻaali ai le tamaoaiga nai lo le molimau atu i le Atua. Pe a faia e le Atua se mea ofoofogia i lou olaga, o le faaosoosoga o le faia lea o le tala e uiga ia te oe lava.

---

5. Na faitio Miriama ia Mose

Na amata ona tautala Miriama ma Arona — le tuafafine ma le uso o Mose — e tetee ia te ia, ma faaaogāina lona faletua Kusita e fai ma mafuaaga. Ae na vave ona faaalia le mataupu moni: "Pe na o Mose ea na fetalai mai ai le Alii? Pe na te leʻi fetalai mai foi ia te i tatou?" Na la mananaʻo i le pule tutusa. E leʻi fiafia le Atua. Na ia valaauina i latou uma e toʻatolu i le faleʻie o le feiloaiga, na ia puipuia saʻo Mose, ma na taia Miriama i le lepela mo aso e fitu.

Tusi Paia: Numera 12:1–15

Aʻoaʻoga: O le faitio e faʻaofuina i le popole o loʻo avea pea ma faitio. Na faaaogāina e Miriama le mataupu o le faletua e fai ma amataga, ae o le faaseā moni e uiga i le tulaga ma le faatosinaga. Pe a tatou iloa o loʻo tatou faitioina se taʻitaʻi ma o le lagona moni o loʻo i lalo o le "Ou te tatau ona sili atu le aloaʻia," e seasea lava ona maua e le faitio se mea lelei.

---

6. Na Faapaleina e Apisaloma o Ia Lava ma Tupu

O Apisaloma o le atalii o Tavita, na faʻamanuiaina i foliga matagofie ma le uiga faʻalenatura. Mo le fa tausaga na ia gaoia faʻapitoa ai loto o tagata Isaraelu e ala i le tuʻuina o ia lava i le faitotoʻa o le aai, faʻalogo i feeseeseaiga, ma faʻaalia o le a ia taulimaina mea e sili atu nai lo lona tama. Na ia fausia se mulimuli, faʻailoa o ia lava o le tupu, ma faʻalauiloa se fouvalega na faʻamalosia ai Tavita e sola ese mai Ierusalema ma loimata.

Tusi Paia: 2 Samuelu 15:1–14

Aʻoaʻoga: O le auala a Apisaloma o loʻo faaaogāina pea i aso nei: tuʻu oe lava i tafatafa o tagata e iai faafitauli, ia latou lagona ua faʻalogoina, faʻaalia e te faia lelei atu, ma faʻaputuina le faatosinaga. E aoga — seʻia oʻo ina le aoga. O le faatosinaga na fausia e ala i le faʻaitiitia o se isi tagata o loʻo faʻavae i luga o se faavae e le mafai ona taofia. Na maliu Apisaloma o loʻo tautau i lona lava lauulu i se laau.

---

7. Na Faʻaputu e Solomona Solofanua, Auro, ma Avā

Na lapataʻia faapitoa e le <strong><a class="bible-ref" href="https://biblehub.com/deuteronomy/17.htm" target="_blank" data-verse="deuteronomy 17" data-display="Deuteronomy 17" data-translation="web" data-chapter-only="true">Teuteronome 17</a></strong> tupu o Isaraelu i le lumanaʻi: aua le maua ni solofanua e tele, aua le faʻaputuina ni ario ma auro e tele, ma aua le aveina ni avā e toʻatele. Na solia e Solomona ia mea uma e tolu ma le matuā atoatoa. E 700 ana avā ma 300 ana palake, na ia faʻaputuina le auro i se tulaga faʻavalevalea, ma faʻaulufale mai solofanua mai Aikupito. Na manino le tusitusiga i le Teuteronome e uiga i le mafuaaga: o le a liliu ese ai lona loto. Na tupu lava.

Tusi Paia: 1 Tupu 10:14–11:3; Teuteronome 17:16–17

Aʻoaʻoga: O lapataʻiga a le Atua e lē o ni tapulaʻa faʻapitoa — o faʻamatalaga ia o le auala e tupu moni ai le toilalo faʻaleagaga. E leʻi ala aʻe Solomona i se tasi aso ma filifili e tapuaʻi i tupua. Na ia faʻaputuina mea na faasolosolo malie ona toe faʻatonuina lona loto. O fetuunaʻiga "laiti" tatou te faia mo le mafanafana poʻo le tulaga e seasea lava ona laiti.

---

8. Le Faresaio na Tatalo e uiga ia te Ia Lava

Na faamatala e Iesu se faataoto e uiga i ni tagata se toʻalua na ō atu i le malumalu e tatalo. Na tu le Faresaio ma tatalo faapea: "Le Atua e, ou te faafetai atu ia te oe ona ou te lē pei o isi tagata — o tagata faomea, o tagata amioleaga, o tagata mulilua — po o lenei foʻi tagata ao lafoga. Ou te anapogi faalua i le vaiaso ma ou avatu le sefulu o mea uma ou te maua." Na tu le tagata ao lafoga i se mea mamao, ma tuʻi lona fatafata, ma na o le faapea atu, "Le Atua e, ia e alofa mai ia te aʻu, o aʻu o le tagata agasala." Na fetalai Iesu o le tagata lona lua na alu i le fale ua taʻuamiotonuina, ae lē o le muamua.

Tusi Paia: Luka 18:9–14

Aʻoaʻoga: O le tatalo a le Faresaio sa saʻo i le tulaga faʻapitoa — atonu na ia anapogi ma avatu le sefuluai. Ae o le tatalo e tele lava o se lisi o mea na ausia e se tasi e lē o se talanoaga moni ma le Atua; o se faʻafiafiaga mo se aofia atonu e leʻo i ai. Pe a faia e a tatou faiga faʻalelotu tatou te lagona ai le sili atu nai lo isi, o loʻo latou faia le faʻafeagai o le mea na fuafuaina e fai.

---

9. Na Talosaga Iakopo ma Ioane mo Nofoaga Sili

Na ō atu Iakopo ma Ioane ia Iesu i se mea lilo — e aunoa ma le iloa e isi soʻo — ma talosaga atu ia te ia e faʻamautinoa o le a latou nonofo i lona itu taumatau ma lona itu agavale i le malo. Ina ua faʻalogo isi toʻasefulu i le talosaga, na latou ita tele. Na faʻaaoga e Iesu le taimi e toe faʻamatalaina ai le mamalu atoa: i le malo, o le sili o le auauna a tagata uma.

Tusi Paia: Mareko 10:35–45

Aʻoaʻoga: O le manaʻo e maua se tulaga sili atu aʻo leʻi faia e isi e toetoe lava a lautele. Na ō atu Iakopo ma Ioane ia Iesu i se mea lilo auā na latou iloa e lē fiafia le talosaga. Tatou te faia foʻi le mea lava e tasi — saʻili le faʻailoaina, ia mautinoa ua tatou iloa, ma faʻamoemoe faʻalilolilo mo le alualu i luma. O le tali a Iesu e leʻi taʻusalaina le naunau ae na toe faʻatonuina atoa.

---

10. Na Finau Soʻo e uiga i le Sili

A o latou malaga atu i Kapanaumi, na finau ai soʻo po o ai o i latou e sili. Ina ua fesili Iesu po o le a le mea na latou talanoaina i le ala, na latou filemu — na latou iloa o le talanoaga e maasiasi ai. Na nofo Iesu i lalo, valaʻau se tamaitiiti e tu i totonu o i latou, ma fetalai o le sili i le malo o le tagata lea e talia se tamaitiiti i lona suafa.

Tusi Paia: Mareko 9:33–37

Aʻoaʻoga: Na tupu lenei finauga a o latou savavali faatasi ma Iesu. O le latalata i se mea paia e le otometi ona taofia ai le faʻatauvaʻa. O siʻosiʻomaga faʻalelotu — ekalesia, matagaluega, faʻalapotopotoga — e le puipuia mai tauvaga faʻavasegaga i totonu. O le fofo e le o le taumafai malosi e faʻamaulalo; o le faʻasaga moni lea o lou mafaufau i le tautuaina o le tagata o loʻo i ou luma.

---

11. E Fiafia Diotrefa e Avea ma Muamua

I se tasi o tusi pupuu o le Tusi Paia, na tusia ai e le aposetolo o Ioane e uiga i se tamaloa e igoa ia Diotrefa o le "fiafia e avea ma muamua." E le gata na ia musu e talia faiaʻoga femalagaaʻi na auina mai e Ioane ae na ia tuliesea foʻi mai le ekalesia soʻo se tasi na taumafai e talia i latou. Na ia faʻasalalau tala leaga e uiga ia Ioane ma faʻaaoga lona tulaga i le ekalesia i le lotoifale e avea ma leoleo faitotoʻa o lona lava taua.

Tusi Paia: 3 Ioane 1:9–10

Aʻoaʻoga: E na'o le tolu fuaiupu le umi o Diotrefa, ae e lē mavae lona uiga. O vaitaimi uma ma fa'alapotopotoga uma e iai se tasi e fa'afefiloi le ta'ita'iga ma le fa'amuamua o le tagata lava ia — o lē va'ai i le matafaioi e lē o se tiute e tautua ai isi ae o se nofoa'iga e puipuia. O le mana'oga e muamua i totonu o le potu o le a i'u ai ina avea oe ma tagata mulimuli e mana'o se tasi e mulimuli i ai.

---

12. Le Fautuaga a Peteru i le Liua o Foliga

I le mauga o le Liua o Foliga, na fa'aali mai ai Mose ma Elia fa'atasi ma Iesu i le mamalu susulu. Na fa'afuase'i ona fai atu Peteru, e le'i iloa se tala e fai, se fautuaga: "Tatou faia ni fale apitaga se tolu — tasi mo oe, tasi mo Mose, tasi mo Elia." Na fa'aopoopo e Mareko le fa'amatalaga fa'atonu e fa'apea e le'i iloa e ia le mea o lo'o ia fai atu ai ona o lo latou matata'u tele. Na vave ona ufitia i latatou e se ao ma na fetalai mai le si'ufofoga o le Atua.

Tusi Paia: Mareko 9:5–7; Luka 9:33

Aʻoaʻoga: Pe a e le iloa se tala e fai, o le leai o se tala e sili atu nai lo le fai atu o se tala. O le naunau o Peteru e aoga, e fesoasoani, e pulea le tulaga — e o'o lava i le afio'aga o se taimi pa'ia tele — o se uiga fa'aletagata loloto. O nisi taimi o le tali sili ona poto i le mea o lo'o faia e le Atua o le filemu ma le maofa, ae le o se fuafuaga.

Vaega 2: Fa'asesē ma Pepelo 10 lesona

13. Na Pepelo Aperaamo e uiga ia Sara i Aikupito

Ina ua tulia Aperaamo ma Sara i Aikupito ona o le oge, na fai atu Aperaamo ia Sara e fai atu o ia o lona tuafafine ona sa fefe o ia ne'i fasiotia o ia e tagata Aikupito e ave Sara. Na ave moni lava e Farao Sara i lona aiga, ma na maua e Aperaamo lafumanu ma auauna e sui ai. Ona taia lea e le Atua le aiga o Farao i mala, na iloa e Farao le mea na tupu, ma tulia i la'ua uma. O le pepelo a Aperaamo na lamatia ai lona faletua ma lona vala'au e puipuia o ia lava.

Tusi Paia: Kenese 12:10–20

Aʻoaʻoga: O fa'ai'uga e fa'avae i le fefe e masani ona fa'atupuina ai fa'afitauli e sili atu ona leaga nai lo mea na fa'amoemoe e 'alo'ese ai. Sa fefe Aperaamo i le mea e ono tupu, o lea na ia fa'amatala ai se tala e moni i le fa'atekinisi ae fa'asesē ma tu'u ai Sara i se tulaga lamatia e puipuia ai o ia lava. O le mea tatou te sili ona fefefe ai e masani ona sili atu ona le maalofia, ae le o le itiiti ifo, pe a tatou fa'atauva'a e 'alo'ese ai.

---

14. Na Toe Faia e Aperaamo le Pepelo Lava e Tasi

O le vaega lea e toetoe a faigata ona talitonuina: Na toe faia e Aperaamo le pepelo lava e tasi e uiga ia Sara o lona tuafafine mo le taimi lona lua — i tausaga mulimuli ane, i se isi malo, ma le Tupu o Apimeleko. Na fa'aali mai le Atua ia Apimeleko i se miti ma puipuia Sara a'o le'i tupu se mea. Na fa'afesaga'i Apimeleko ma Aperaamo, o lē na fa'amatala lona mafua'aga: "Na ou fai ifo ia te a'u lava, e mautinoa e leai se fefe i le Atua i lenei nofoaga." E le'i a'oa'oina o ia mai le taimi muamua.

Tusi Paia: Kenese 20:1–18

Aʻoaʻoga: O se tasi o mamanu sili ona faigatā i tusitusiga paia o le toe faia lea e tagata o le mea sese lava e tasi. O le toilalo muamua sa malamalama lelei i ai — sa fou Aperaamo i le faatuatua. O le toilalo lona lua e sili atu ona faigata ona faamagalo. E seasea ona tatou manumalo i o tatou popolega masani e aunoa ma le feagai ma i latou. O mamanu o le faaseseina e afua mai i le fefe o le a faaauau pea ona aliali mai i tulaga eseese seia oo ina foia le fefe o loo i lalo.

---

15. Ua Taʻu Atu e Isaako le Pepelo Lava e Tasi e Uiga ia Repeka

Na faia e Isaako, le atalii o Aperaamo, le mea lava e tasi na faia e lona tamā: ina ua ia siitia atu i Kerara ma fefe neʻi fasiotia o ia e tagata o i inā ona o lona faletua lalelei, na ia fai atu o Repeka o lona tuafafine. Na tilotilo atu Apimeleko i fafo o se faamalama i se tasi aso, ma vaai atu ia Isaako o sogisogi atu ia Repeka, ma vave ona iloa o ia o lona faletua. Na ia faafesagaʻi ma Isaako, ma o le faamalamalamaga a Isaako sa tutusa lava ma le faamalamalamaga a lona tamā.

Tusi Paia: Kenese 26:6–11

Aʻoaʻoga: E malolosi mamanu o aiga. Na ola aʻe Isaako i le faalogoina o tala e uiga i lona tamā — ae e foliga mai na aofia ai tala o toilalo o Aperaamo faatasi ai ma lona faamaoni. O mea tatou te faataʻitaʻi atu i a tatou fanau, o le lelei ma le leaga, e i ai se auala e avea ai ma a latou tali masani pe a feagai ma omiga.

---

16. Ua Faaseseina e Iakopo Isaako mo le Faamanuiaga a Esau

Na valaauina e Isaako, ua matua ma toetoe a tauaso, lona atalii o Esau e avatu i ai lona faamanuiaga a o leʻi oti. Na faalogoina e Repeka le fuafuaga ma faia se faaseseina: na ofuina e Iakopo lavalava o Esau, ufiufi ona lima ma lona ua i paʻu o ʻoti e faataʻitaʻi ai le fulufulua o Esau, ma faaali atu o ia lava i lona tamā e faafoliga o Esau. Na masalosalo Isaako, fesili faalua, ma o taimi uma e lua na pepelo ai Iakopo i ona luma. Na tuuina atu le faamanuiaga ma e le mafai ona toe aveese.

Tusi Paia: Kenese 27:1–40

Aʻoaʻoga: O le manuia vave mai le faaseseina e seasea ona totogi ai le tau umi. Na maua e Iakopo le faamanuiaga — ona faaaluina lea o le 20 tausaga o lona olaga o loo faaseseina o ia lava, e Laban, i le tele o taimi, i auala na faataʻitaʻi tonu ai i le mea na ia faia. Na ia faaaluina foi na tausaga ua vavae ese mai lona tinā, lea na te leʻi toe vaai i ai. O le mea e te maua i le faaseseina e masani ona sili atu lona tau nai lo lona aogā.

---

17. Ua Faaseseina e Atalii o Iakopo Lo Latou Tamā e Uiga ia Iosefa

Ina ua uma ona lafoina Iosefa i se lua ma faatau atu o ia i tagata faatau o Mitiana mo le luasefulu tupe siliva, na ave e uso o Iosefa lona ofu teuteu, fufui i le toto o le ʻoti, ma aumai i lo latou tamā. "Na matou maua lenei mea. E te iloaina?" Na vave ona iloa e Iakopo. "O le ofu lea o loʻu atalii! Ua ʻaina o ia e se manu feʻai." Na faanoanoa Iakopo mo aso ma musu e faamafanafanaina. Na ola ona atalii ma lena mealilo mo tausaga.

Tusi Paia: Kenese 37:31–35

Aʻoaʻoga: Na aoga le pepelo a uso i le uiga na ufiufi ai a latou faailoga. Ae na manaʻomia ai latou e matamata i lo latou tamā o faanoanoa e le mafai ona faamafanafanaina mo le tele o tausaga ae leai se tala na fai. O agasala tatou te natia nai lo le taʻutaʻu atu e le mou atu — e avea ma avega tatou te tauaveina i feutagaʻiga uma i le lumanaʻi ma tagata na tatou faaseseina. O le ufiufi e masani ona sili atu ona faataumaoi nai lo le uluai gaioiga.

---

18. Ua Suia e Laban Lea ia Raquel

Na galue Iakopo mo le fitu tausaga mo Raquel. I le po o le faaipoipoga, na sui ai e Laban Lea — masalo na faalagolago i le pogisa, veli, ma le fiafia e natia ai le suiga. E leʻi iloa e Iakopo seʻia oo i le taeao. Ina ua ia faafesagaʻi ma Laban, na luelue tauau Laban ma fai mai o le tu masani o le faaipoipo muamua lea o le afafine matua. Na tatau ia Iakopo ona toe galue mo le fitu tausaga mo Raquel.

Tusi Paia: Kenese 29:15–30

Aʻoaʻoga: O se suʻesuʻega lea o le mea moni e maua mai i le faʻasesē. Na faʻaipoipo e Lapana lona afafine matua, mo sina taimi. Ae na ia tuʻuina atu foʻi ia Iakopo se aiga ua tumu i le tauvaga, le lotoleaga, ma le tiga. Na iloa e Lea e leʻi filifilia o ia muamua. Na iloa e Rasela ua maileia lana tane. E seasea ona maua e le faʻasesē le taunuʻuga na folafola mai.

---

19. Na Pepelo Anania ma Safaira e uiga i le Tau Faʻatau

I le uluaʻi Ekalesia, sa faʻatau atu e le au faʻatuatua o latou fanua ma tuʻuina atu tupe i vae o le au aposetolo mo le tufatufaina atu i ē matitiva. Na faʻatau atu e Anania ma Safaira se fanua, ma natia faalilolilo se vaega o le tupe mo i laʻua lava, ma naʻo se vaega na la aumaia i le au aposetolo aʻo la faʻapea o le aofaʻi atoa lea. Na taʻu atu e Peteru ia Anania e leʻi pepelo o ia i tagata ae i le Atua. Na feoti uma Anania ma Safaira i le taimi lava lea ina ua fesiligia.

Tusi Paia: Galuega 5:1–11

Aʻoaʻoga: O le agasala faʻapitoa e le o le taofia o se vaega o le tupe — na taʻua manino e Peteru e saʻoloto i laʻua e taofia. O le agasala o le faʻatinoina lea o le agalelei e leʻi iai moni ia i laʻua, o le puleaina o lo la taʻuleleia i le nuʻu e ala i faʻaaliga pepelo. O le naunau e vaʻaia o se tagata agalelei, sili atu ona faʻaleagaga, poʻo sili atu ona tuuto nai lo le mea moni tatou te iai o se tasi lea o ituaiga sili ona taatele o le faʻasesē i totonu o nuʻu faʻalelotu.

---

20. Na Pepelo Keasi ia Naaman ma Elisaia

Ina ua faʻamalolo e Elisaia Naaman mai le lepela ma teʻena soʻo se totogi, na tamoʻe Keasi — le auauna a Elisaia — i tua o le kariota a Naaman ma taʻu atu ia te ia se tala: Ua suia le mafaufau o Elisaia ma manaʻo i ario ma lavalava mo perofeta e toʻalua na faatoʻā taunuʻu mai. Na avatu ma le fiafia e Naaman. Na natia e Keasi mea ma toe foʻi atu e tu i luma o Elisaia. Na fesili Elisaia po o fea na iai. Na pepelo Keasi: "E leʻi alu lau auauna i se mea." Na iloa e Elisaia mea uma. Na siitia le lepela o Naaman ia Keasi.

Tusi Paia: 2 Tupu 5:20–27

Aʻoaʻoga: Na vaʻai Keasi ia Elisaia o faʻataʻitaʻi le faʻamaoni — o le teʻena o le totogi mo le mea na faia fua e le Atua — ona faʻaaoga loa lea o lena tulaga mo lona lava manuia i le taimi lava na toʻatasi ai o ia. O mea tatou te molimauina i isi i lo latou tulaga sili e mafai lava ona le mafai ona faʻatusa i tatou pe afai tatou te leʻi taulimaina o tatou lava manaʻoga. O le latalata i le amio lelei o se tasi e le otometi ona maua ai le amio lelei ia i tatou.

---

21. Na Faʻafiti Peteru e le Iloa Iesu

I le Talisuaga Mulimuli na tautino ai Peteru o le a ia mulimuli ia Iesu e oʻo lava i le oti. I Ketesemane na ia tipi ese ai le taliga o se tagata aʻo puipuia Iesu. Ae o loʻo tu i tafatafa o se afi malala i le lotoā o le ositaulaga sili, faʻatolu — tasi i se teine auauna, tasi i se isi teine auauna, tasi i tagata o loʻo tutu mai — na faʻafiti Peteru e leʻi iloa lava e ia Iesu. Na tagi le moa. Na alu i fafo Peteru ma tagi faʻavauvau.

Tusi Paia: Mataio 26:69–75; Luka 22:54–62

Aʻoaʻoga: O le fefe i lalo o le uunaiga faʻaagafesootai e mafai ona sili atu nai lo talitonuga na tatou matua mautinoa i ai i ni itula muamua atu. O le toilalo o Peteru e le o se paʻū faʻaleagaga i le tele o aso — na tupu i ni nai minute, i se tulaga masani, i le tali atu i tagata e leai se pule moni ia te ia. O le uunaiga faʻaagafesootai o se talanoaga i le lotoā na faʻaleaogaina ai le mea na ia folafola i se taumafataga aloaʻia. Aua lava neʻi soona mautinoa i le auala e te faʻatinoina ai i lalo o le uunaiga seʻia e iai moni iina.

---

22. Na Taumafai Simona le Faʻataulāitu e Faʻatau le Agaga Paʻia

O Simona o se taulāitu i Samaria na faateʻia tagata i lana faʻataulāitu mo le tele o tausaga. Ina ua sau Filipo e talaʻi, na talitonu Simona ma papatisoina. Ina ua ia vaʻai atu ia Peteru ma Ioane o tatalo ma maua e tagata le Agaga Paʻia, na ia ofo atu ia i laʻua tupe: "Ia e aumai foʻi ia te aʻu lenei tomai ina ia maua e tagata uma ou te faʻataʻoto i ai oʻu lima le Agaga Paʻia." O le tali a Peteru na tuusaʻo: "Ia faʻaumatia lau tupe faʻatasi ma oe, aua na e manatu e mafai ona e faʻatau le meaalofa a le Atua i tupe."

Tusi Paia: Galuega 8:9–24

Aʻoaʻoga: Na malamalama Simona i le mana. O le mea na te leʻi malamalama i ai, o meaalofa a le Agaga e lē o se oloa, o se auaunaga, po o se tekonolosi. O le naunau e maua le aʻafiaga faaleagaga e ala i fefaʻatauaʻiga — tupe, tulaga, fesoʻotaʻiga — e atagia mai ai le lē malamalama i le mea moni o le mana faaleagaga ma Po o ai e umia. E lē mafai ona e faʻatauina le mea e na o le foaʻiina atu lava.

Vaega 3: Le Onosaʻi 8 lesona

23. Na Faia e Saulo le Taulaga e aunoa ma Samuelu

A o leʻi faia se taua ma Filisitia, na taʻu atu e Samuelu ia Saulo e faʻatali mo aso e fitu seʻia sau o ia e fai le taulaga. O le ʻautau a Filisitia e matuā toʻatele. Na fefefe fitafita a Saulo ma amata ona taapeape. I le aso fitu, e leʻi taunuʻu lava Samuelu. Na lagona e Saulo e leai sana filifiliga — na ia faia lava le taulaga mū. O le taimi lava na ia faauma ai, na taunuʻu Samuelu. Na taʻu atu e Samuelu ia te ia o lenei gaioiga na mafua ai ona leiloa lona malo.

Tusi Paia: 1 Samuelu 13:8–14

Aʻoaʻoga: Na faʻatali Saulo mo aso e fitu — toeitiiti atoa le taimi. O lona toilalo na tupu i itula mulimuli. O le lē onosaʻi e masani ona tupu e lē o le amataga o se faʻatali ae latalata i le iʻuga. O le omiga o tulaga ma le fefe i le leiloa na atili ai ona lagona le faia o se mea e sili atu ona tali atu nai lo le faʻatali. Pe a tuʻuina atu e le Atua ia te oe faʻatonuga ma se taimi faʻatulagaina, o le vaega pito sili ona faigata o taimi uma lava o le vaega mulimuli.

---

24. Na Tuʻuina Atu e Sara ia Hagar ia Aperaamo

Na folafola mai e le Atua ia Aperaamo ma Sara se ataliʻi. Na mavae atu tausaga ae leai se mea na tupu. Na faʻaiʻu e Sara e faapea, e tatau ona fuafua le Atua e fausia se aiga e ala i lana auauna o Hagar nai lo le ala saʻo ia te ia. Na ia tuʻuina atu Hagar ia Aperaamo e fai ma avā. Na maʻitaga Hagar. Na vave ona ita Sara ia Hagar. O le feteʻenaʻiga i le va o nei fafine e toʻalua ma o la ataliʻi o loʻo faʻaauau pea i le tala faasolopito e oʻo mai i le aso.

Tusi Paia: Kenese 16:1–6

Aʻoaʻoga: O le fofo a Sara na talia faʻaleaganuʻu — o le masani o se auauna e fanauina ni tamaiti mo se avā paʻeʻa sa masani ai. O le faʻafitauli e le o le auala ae o le faʻaosofiaga: na ia taofia le faʻatali mo le taimi faʻatulagaina a le Atua ma suia i lana lava fuafuaga. Pe a foliga mai o le mea na folafola mai e le Atua e umi tele, e toetoe lava o taimi uma tatou te faʻaosoosoina e fesoasoani i ai. O le "fesoasoani" e masani ona faatupuina ai faʻafitauli e umi atu nai lo i tatou.

---

25. Na Manaʻomia e Isaraelu se Tupu Vave

Na taʻitaʻia faʻamaoni e Samuelu Isaraelu mo le tele o tausaga, ae ua matua o ia ma o ona ataliʻi o faʻamasino piʻopiʻo. Na o mai toeaina o Isaraelu ia Samuelu ma manaʻomia se tupu "e pei o isi malo uma." Na taʻu atu e le Atua ia Samuelu e tuʻuina atu ia i latou le mea na latou talosaga ai ae ia lapataʻi atu ia i latou i le tau o se tupu: o latou ataliʻi e fai ma fitafita, o latou afafine e fai ma auauna, o latou fanua ma tovine e lafoga, ma mulimuli ane latou te valaʻau mo se toomaga. Na latou fai mai latou te manaʻo lava i se tupu.

Tusi Paia: 1 Samuelu 8:1–22

Aʻoaʻoga: "E iai i isi uma" e lē o se faavae poto mo faaiʻuga tetele. Na teena e Isaraelu le pulega a le Atua e lē ona o le lē taulau, ae ona o lo latou mananaʻo e pei o o latou tuaoi. O le manaʻo e avea ma tagata masani, e fetaui ma le faiga o tagata o si o tatou siʻosiʻomaga, o se tasi lea o malosiaga sili ona faataumaoi i le Tusi Paia. Na lapataʻi manino atu le Atua iā i latou. Na latou filifilia lava le tupu ma aʻoaʻoina le lesona i se auala faigata.

---

26. Na Faia e Arona le Tamai Povi Auro

Ua fasefulu aso o Mose i le Mauga o Sinai o loo talia le tulafono. Na lē mapu tagata ma ō atu iā Arona ma se manaʻoga: "Ia e faia ni atua mo i matou e muamua atu iā i matou. A o lenei tagata o Mose na taʻitaʻiina i matou mai Aikupito, matou te lē iloa po o le ā ua tupu iā te ia." O Arona — le ositaulaga sili, le uso o Mose, o se tagata na molimauina vavega uma o le Esoto — na ia aoina a latou tautaliga auro, na ia faia se tamai povi, ma faailoa atu, "O ou atua nei, Isaraelu, na taʻitaʻiina oe mai Aikupito."

Tusi Paia: Esoto 32:1–6

Aʻoaʻoga: O le lē taulau o Arona e ofoofogia ona o lona tulaga. Ae o le faiga e manino: o le umi o le lē i ai o se taʻitaʻiga vaaia e faatupuina ai le popole e manaʻomia ai se sui. Pe a foliga mai ua mou atu le mea na tatou faatuatua i ai — o se faifeʻau, o se faiaʻoga, o se mautinoa — o le omiga e suʻe se mea e mafai ona paʻi i ai ma vave ona mulimuli i ai e matuā tele lava. Na filifili Arona le filemu ma le motu o tagata nai lo le faamaoni i le Atua. E feagai pea taʻitaʻi ma lenei filifiliga.

---

27. Na Faatau Atu e Esau Lona Aia Fanau mo se Supo

Na sau Esau mai le fanua ua vaivai ma fia ʻai tele. Na faia e Iakopo se supo pi. Na fai atu Esau, "Vave, aumai sina supo mumu lea! Ua ou matelaina!" Na iloa e Iakopo le avanoa ma fai atu, "Muamua, faatau mai ia te aʻu lou aia fanau." O le tali a Esau o se tasi lea o fuaitau e sili ona faataumaoi e ia lava i le Tusi Paia: "Faauta, ua lata ona ou oti. O le ā se aogā o le aia fanau iā te aʻu?" Na ia ʻai, inu, tulaʻi, ma alu ese. Ua faaopoopo mai le mau: "O lea na inosia ai e Esau lona aia fanau."

Tusi Paia: Kenese 25:29–34

Aʻoaʻoga: E leai se tasi e faia a latou faaiʻuga sili ona leaga pe a latou mālōlō, fafagaina, ma mafaufau lelei. O le fefaatauaʻiga a Esau na faia i se taimi o le matuā vaivai faaletino ina ua lagona mea uma e faanatinati ma o faamanuiaga lē mautinoa i le lumanaʻi na foliga mai e leai se aogā. O faaiʻuga tatou te matuā salamō ai e toetoe lava o taimi uma e faia pe a tatou fia ʻaʻai, vaivai, tuua toʻatasi, po o le fefefe. Fausia ni tulaga e puipuia ai na faaiʻuga, auā e lē mafai ona e faatuatua iā te oe lava i na taimi.

---

28. Na Manaʻomia e le Atalii Faamaumau Ana Tofia Vave

Na alu atu se atalii laʻitiiti i lona tamā ma talosaga mo lona vaega o le fanua — a o leʻi maliu le tamā. I lena aganuu, o lenei mea e tutusa lava ma le fai atu "Ou te moomoo ua e oti." Na vaevae e le tamā ana meatotino i ana atalii. Na aoina e le atalii laʻitiiti mea uma, alu atu i se atunuu mamao, ma faamaumauina uma i se olaga faatauvaa. Ina ua tupu se oge tele ma o loo fafaga puaa ma matelaina, na ia toe mafaufau lelei ma toe foʻi mai.

Tusi Paia: Luka 15:11–24

Aʻoaʻoga: O le mea sese a le atalii faamaumau e lē na o le faaaluina — o le manaʻomia lea o le tutoʻatasi a o leʻi matua o ia e pulea. O le saʻolotoga e aunoa ma le poto e taulimaina ai e lē o se saʻolotoga; o se auala vave lea i se isi ituaiga falepuipui. Na iʻu ina fafaga puaa le atalii ina ia ola ai. O punaoa na ia manatu e faasaʻolotoina ai o ia na faaaluina a o leʻi atiaʻe lona uiga e faaaogā lelei ai.

---

29. Na Manaʻomia e Isaraelu le Manuʻa i le Toafa

I le vao, na amata ai ona manaʻo tagata o Isaraelu i isi meaʻai. "Maʻimau pe ana iai ni a tatou aano e ʻai! Tatou te manatua iʻa na tatou ʻai fua i Aikupito — faʻapea foʻi kukama, meleni, aniani, aniani ma kaliki. Ae o lenei ua leai se mea o iai seʻi vagana lenei manai." Na lofituina Mose. Na auina mai e le Atua ni salu — e matuā tele lava na faaputuputu ai manu e tolu futu le loloto faataamilo i le toagalauapi mo le savaliga atoa o le aso i itu uma. Na ʻai faʻataulēle tagata. A o iai pea aano i o latou nifo, na mumū le ita o le Atua ia te i latou.

Tusi Paia: Numera 11:4–34

Aʻoaʻoga: E leʻi fia aai tagata Isaraelu — sa latou maua le manai i aso uma. O le mea na latou manaʻo i ai o le eseʻesega, le fiafia, ma le faʻamafanafanaga faʻalogona o lo latou olaga tuai, e ui lava o lena olaga o le nofo pologa. O le mamanu o le faʻamanatuina o lo tatou tulaga tuai aʻo inosia a tatou meaʻai o loʻo iai nei e matuā tumau lava. O mea na tatou tuʻua e foliga mai e sili atu ona lelei mai se mamao.

---

30. Ua Alu Paalā ma Aliʻi o Moapi

Na auina atu e Palako le tupu o Moapi ni aliʻi ia Paalā le perofeta ma le totogi e sau e fetuʻu Isaraelu. Na fetalai le Atua ia Paalā e aua le alu. Na taʻu atu e Paalā i aliʻi e le mafai ona sau. Na auina atu e Palako ni aliʻi sili atu ona taʻutaʻua ma se totogi sili atu ona tele. Na toe fesili Paalā i le Atua. Na fetalai le Atua e mafai ona alu ae na o le taʻu atu o le mea na fetalai atu ai le Atua ia te ia. Na nofoaʻi Paalā i lana asini ma alu — ma na mumū le ita o le Atua ona o lona alu. Ua faʻaalia i le tusitusiga na alu Paalā ona o lona manaʻo i le taui.

Tusi Paia: Numera 22:1–35; 2 Peteru 2:15

Aʻoaʻoga: Na faʻaauau pea ona fesili Paalā seʻia maua se faʻatagaga. O se mamanu lenei: tatou te aumaia se mea i le Atua, faʻalogo i le "leai," ona suia lea o le talosaga pe faʻatali ma toe fesili, ma le faʻamoemoe o le a suia le tali ona ua suia teisi tulaga. Ae o le tele o taimi o le mea moni ua suia e le o le tulaga — o lo tatou tulaga o le manaʻo. Ua taʻua e le Feagaiga Fou lenei o le "ala o Paalā": o le faʻatagaina o le manaʻo mo le totogi e sili atu nai lo le faʻatonuga manino na e mauaina muamua.

Vaega 4: Fefe ma le Masalosalo 10 lesona

31. Ua Tuʻuina Atu e Tagata Asiasi e Toʻasefulu se Lipoti Leaga

Na auina atu e Mose ni tagata asiasi e toʻasefulu ma le lua i Kanana. Na vaʻaia uma e le toʻasefulu ma le lua le laueleele lava e tasi — o loʻo tafe mai ai le suāsusu ma le meli, o loʻo fua mai ai fuifui vine tetele. Ae na tuʻuina atu e le toʻasefulu o le toʻasefulu ma le lua lenei lipoti: "E le mafai ona tatou osofaʻia na tagata; e sili atu lo latou malosi nai lo i tatou. O le laueleele na matou suʻesuʻeina e faʻaumatia ai i latou o loʻo nonofo ai. O tagata uma na matou vaʻaia iina e tetele tele. Na matou foliga mai o ni sē akerise i o matou lava mata, ma na matou foliga tutusa ia i latou." Naʻo Kalepo ma Iosua na le ioe.

Tusi Paia: Numera 13:25–14:9

Aʻoaʻoga: Na vaʻai tagata e toʻasefulu i le mea moni lava e tasi e pei o tagata e toʻalua ma oʻo atu i le faʻaiʻuga faʻafeagai. O le eseesega e le o i mea moni — o tagata tetele sa moni — ae o le mea na faʻatatauina e vaega taʻitasi i la latou iloiloga. Na galo i le toʻasefulu ona aofia le Atua i le faʻatusatusaga. "Na matou foliga mai o ni sē akerise i o matou lava mata" o le fuaitau autu lea: o lo latou vaʻaiga ia i latou lava na fuafua ai la latou faʻaiʻuga aʻo leʻi amata le suʻesuʻega. E iai le auala o le fefe e aveese ai le Atua mai le ata.

---

32. Ua Sola Elia mai Iesepela

Faatoʻā valaʻau ifo lava Elia i le afi mai le lagi i le Mauga o Karimeli, faʻaoʻo le faʻasalaga i perofeta o Paala, ma faʻamutaina se lamala e tolu tausaga. Ona auina atu lea e Iesepela ia te ia se feʻau e faʻapea o le a ia fasiotia o ia i totonu o le luasefulufa itula. Na sola Elia. Na ia sola i le vao, nofo i lalo o se laau salu, ma talosaga e oti: "Ua lava ia te aʻu, le Alii e. Aveese loʻu ola. Ou te le sili atu nai lo oʻu tuaa."

Tusi Paia: 1 Tupu 19:1–5

Aʻoaʻoga: O le pa'ū pe a uma se manumalo faaleagaga tele e moni ma e mafai ona va'aia. Na alu Elia mai lona manumalo sili i le fa'anoanoa atoatoa i le tusa ma le fagafulu-valu itula. O le fa'amata'u a Iesepela e le sili atu lona mata'utia nai lo perofeta o Paala na i ai — ae leai se mea na totoe ia te ia. O le vaivai fa'alagona ma le tino pe a uma se galuega faaleagaga malosi e fa'atupuina ai le vaivai. O le tali a le Atua e le o se lauga; o mea'ai, moe, ma malologa. O nisi taimi o le mea e foliga mai o se fa'alavelave o le fa'atuatua o le tino moni lava lea o lo'o ta'u atu ia te oe ua gaogao.

---

33. Na Savali Peteru i luga o le Suavai, Ona Magoto ai Lea

Sa savali Iesu agai i le va'a a le au so'o i luga o le vai i le totonugalemu o le po. Na vala'au atu Peteru, "Le Alii e, afai o oe, ta'u mai ia te a'u ou te sau ia te oe i luga o le vai." Na fetalai Iesu, "Sau." Na alu ese Peteru mai le va'a ma savali i luga o le vai agai ia Iesu. Ona ia va'ai lea i le matagi. Na fefe o ia ma amata ona magoto. "Le Alii e, fa'aola a'u!" Na aapa atu Iesu lona aao ma pu'e ia te ia: "O oe e itiiti le fa'atuatua. Aisea na e masalosalo ai?"

Tusi Paia: Mataio 14:28–31

Aʻoaʻoga: Na savali moni lava Peteru i luga o le vai. E tauemuina o ia ona o le magoto, ae na o ia lava le so'o na alu ese mai le va'a. O lona toilalo na tupu i le taimi na ia suia ai lona taulaiga mai ia Iesu i le afa. E le'i suia tulaga — sa agi le matagi a'o le'i alu ese o ia. O le mea na suia o le mea lea sa ia va'ai i ai. Pe a fa'atupuina e le fefe ona tatou liliu ese lo tatou mafaufau mai le tagata na tatou fa'atuatuaina i le fa'afitauli o lo'o siomia ai i tatou, ona tatou amata lea ona magoto.

---

34. E Le Talitonu Toma Pe a Leai ni Fa'amaoniga

Na ta'u atu e isi so'o ia Toma ua latou va'ai i le Iesu toetu. Na fai atu Toma, "Se'i vagana ua ou va'ai i fa'ailoga o fao i ona lima ma tu'u lo'u tamatamailima i le mea sa i ai fao, ma tu'u lo'u lima i lona itu, ou te le talitonu." I le vaiaso mulimuli ane na toe fa'aali mai ai Iesu. Na tu o ia i luma o Toma ma fai atu, "Tu'u lou tamatamailima i'i; va'ai i o'u lima. Aapa atu lou lima ma tu'u i lona itu. Tu'u le masalosalo ma talitonu." Na fai atu Toma, "Lo'u Alii ma lo'u Atua."

Tusi Paia: Ioane 20:24–29

Aʻoaʻoga: Ua ta'ua Toma o le "Toma masalosalo" mo le lua afe tausaga, ae o lona masalosalo sa fa'amaoni ma o lona fa'atuatua, ina ua o'o mai, sa atoatoa. O le lesona i'i e le o le fa'apea e le mafai ona fa'amagaloina le masalosalo — na feiloa'i Iesu ia Toma i lona masalosalo ma saunia le mea na ia mana'omia. O le lesona o le te'ena lea o le talitonu e aunoa ma se fa'amaoniga patino e tu'u ai oe i le tulaga e filifili ai tu'utu'uga e te talia ai se mea. Na lu'iina ma le agamalu ae manino e Iesu ia Toma e taofi le faia o le le talitonu o se fa'asinomaga mautu.

---

35. Na Talosaga Kitiona mo Fa'ailoga Eseese

Na fa'aali mai se agelu ia Kitiona ma ta'ua o ia o se "toa malosi." O le tali a Kitiona o le lisiina lea o ona mafua'aga e le mafai ai lenei mea: o lona aiga sa sili ona vaivai i Manase, o ia o le aupito itiiti i lona aiga. Na folafola mai le Atua e fa'atasi ma ia. Na talosaga Kitiona mo se fa'ailoga. Na tu'uina mai e le Atua se tasi. Ona fa'ata'oto lea e Kitiona se fulufulu mamoe ma talosaga i le Atua e fa'asusu a'o tumau pea le eleele i le mago. Na faia e le Atua. Ona ia talosaga lea mo le fa'afeagai — fulufulu mamoe mago, eleele susu. Na faia fo'i e le Atua lena mea. Ma o lea na mana'omia pea e Kitiona le Atua e fa'amalosi'au ia te ia e ala i se miti na ia fa'alogoina i le tolauapiga a le fili.

Tusi Paia: Fa'amasino 6:11–40; 7:9–15

Aʻoaʻoga: E fa'afouina Kitiona ona o ia o le fa'ata'ita'iga sili ona manino o le tagata e mana'omia ni fa'amaoniga se lima a'o le'i faia se gaioiga. O fa'ailoga ta'itasi sa fa'atulafonoina ma na saunia ma le onosa'i e le Atua. Ae o le mamanu o le mana'omia o le tele ma le tele o fa'amaoniga a'o le'i agai i luma e mafai ona avea ma se ituaiga o le le faia o se gaioiga ua fa'aofuina i le fa'autauta. I se taimi, o fa'amaoniga tatou te talosaga pea i ai e fa'atatau i lo tatou fefe, ae le o lo tatou fa'autauta.

---

36. Na Lisi e Mose Ona 'Alaga i le La'au Mu

Ina ua faaali mai le Atua ia Mose i le laau talatala mumū ma tofia o ia e alu atu ia Farao, na tuuina atu e Mose ni teteʻe eseese se lima. O ai aʻu e fai ai lenei mea? Faʻafefea pe a latou fesili i lou igoa? Faʻafefea pe a latou lē talitonu mai ia te aʻu? E lē o aʻu o se tagata tautala lelei — e gūgū loʻu gutu ma loʻu laulaufaiva. Faʻamolemole auina atu se isi. Na tali e le Atua teteʻe taʻitasi, na ia tuuina mai faʻailoga, na ia tuuina atu ia Arona e fai ma fofoga fetalai, ae na talosaga pea Mose e sui. I lena talosaga mulimuli, o loʻo fai mai le tusitusiga na mumū le ita o le Atua ia Mose.

Tusi Paia: Esoto 3:11–4:17

Aʻoaʻoga: E lē o ni teteʻe lē talafeagai na faia e Mose — na moni lava. O ia o se tagata sa sailia i Aikupito, ua fasefulu tausaga talu ona alu ese, ma e moni lava e lē o ia o se tagata tautala lelei. Ae ua uma ona tali e le Atua popolega uma aʻo leʻi faia e Mose. O nisi taimi o feutanaʻiga umi ma se valaʻau manino e lē o le lotomaualalo — o le fefe lea ua faafoliga o le faautauta. E lē masani ona onosaʻi le Atua e faavavau i le musu e amata.

---

37. Ua Sola Iona Mai Nineva

Na fetalai le Atua ia Iona e alu i Nineva — le laumua o Asuria, o se malo sauā sa avea ma fili o Isaraelu — ma talaʻi e faasaga i lona amioleaga. Na vave lava ona tusi e Iona se malaga i se vaa e alu i Tasesa: toetoe lava o le itu faafeagai. Na tulaʻi mai se afā tele. Na iu lava ina lafo e le au folau ia Iona i le sami i lana lava fautuaga. Na foloina o ia e se iʻa tele. I le tolu aso mulimuli ane na puaʻi ai e le iʻa o ia i le laueleele matutu. Na alu o ia i Nineva.

Tusi Paia: Iona 1:1–17

Aʻoaʻoga: E leʻi sola Iona ona o lona masalosalo i le mana o le Atua. Na sola o ia ona, e pei ona ia taʻutino mulimuli ane, na ia iloa e alofa mutimutivale ma agalelei le Atua ma o le a faamagaloina Nineva pe a latou salamo — ma e leʻi manaʻo o ia i lena mea. Na sola o ia mai le usiusitaʻi na ia lē malie i ai. E faigofie lava ona usitaʻi i faatonuga tatou te malilie i ai. O le suʻega sili atu ona faigata o le usiusitaʻi pe a tatou manatu e sili atu le agalelei o le Atua i tagata tatou te talitonu e le agavaa i ai.

---

38. Ua Ita Iona Ona Ua Faasaoina e le Atua Nineva

Na salamo Nineva. Na anapogi le aai atoa, ofu i le ie talatala, ma liliu ese mai o latou ala leaga. Na faamagalo e le Atua. Na matuā ita Iona. Na alu o ia i fafo o le aai ma nofo i lalo e vaai po o le a le mea o le a tupu, ma faamoemoe pea mo le faaumatiaga. Na faatupu e le Atua se laau e tupu ma avatu ia te ia le paolo; ona fasiotia lea o le laau. Na faanoanoa Iona i le laau e sili atu nai lo tagata e 120,000 i totonu o le aai. O le fesili mulimuli a le Atua ia Iona e leʻi taliina: "E lē tatau ea ona ou popole i le aai tele o Nineva?"

Tusi Paia: Iona 3:10–4:11

Aʻoaʻoga: O le ita o Iona o loʻo faʻaalia ai se agavaʻa faʻalavelave i tagata lotu: o le popole tele i laau — faʻamafanafanaga, masani, mea e fiafia i ai — nai lo tagata. O lona alofa mutimutivale mo lona lava paolo e sili atu nai lo lona alofa mutimutivale mo se aai o tagata. E tatau ona fesili faamaoni pe o mea e faʻaoso ai i tatou i le faʻanoanoa ma le ita e tutusa ma mea e moni lava e taua.

---

39. Ua Feaʻi Le Au Aʻoga i le Afā

Na moe Iesu i le taumua o le vaa aʻo tulaʻi mai se afā tele ma galu na tafe i luga o le vaa. Na fafagu o ia e le au aʻoga: "Le Alii e, faaola mai i matou! O le a matou malemo!" Na fesili Iesu pe aisea ua latou fefefe ai, ona aoai lea o matagi ma galu, ma na matuā filemu mea uma. Na ofo le au aʻoga ma fesili, "O le a le ituaiga tagata lenei?"

Tusi Paia: Mataio 8:23–27

Aʻoaʻoga: Sa i ai Iesu i le vaa ma le au aʻoga. Sa moe o ia, o lona uiga e leʻo se faʻalavelave le afā e manaʻomia ai lona gauai — naʻo le tau. O lo latou fefe na moni ma malamalama i ai, ae na latou fafaguina o ia ma le manatu e le mafai ona aloese mai le malaia. Pe a tatou i ai i le vaa ma Iesu ma tulaʻi mai se afā, o le fesili e leʻo pe o le a tatou fefefe. O le fesili o le a le faaiuga tatou te faia e uiga i le afā ona o le vaa o ai o loʻo tatou i ai.

---

40. Ua Fefe Peteru i le Vaega o le Peritome

Sa 'ai fa'atasi Peteru ma tagata talitonu fa'a-Nu'u 'ese i Anetioka — o se la'asaga mata'utia e 'ese mai tulafono fa'a-Iutaia o mea'ai. 'Ua o'o mai nisi tagata mai le vaega a Iakopo i Ierusalema, 'ona amata lea 'ona fa'amavae ma vavae 'ese Peteru, 'ona o le fefe i latou o le vaega o le peritome. Na 'auai isi tagata talitonu Iutaia i lona fa'afiaami, ma na o'o fo'i 'ina fa'asesēina Panapa. Na fa'afesaga'i Paulo ma Peteru i lona fofoga i luma o tagata lautele, 'ona o le amio a Peteru na fa'aleagaina ai le fe'au autū o le tala lelei.

Tusi Paia: Kalatia 2:11–14

Aʻoaʻoga: Na sili atu le silafia e Peteru. Na ia maua le fa'aaliga e uiga i mea'ai mamā ma mea'ai le mamā. Na ia va'ai i le aiga o Konelio o lo'o maua le Agaga Pa'ia. Ae i lalo o le omiga fa'aagafesootai mai se vaega fa'apitoa, na ia suia fa'alaua'itele le amio na mana'omia e lana a'oa'oga fa'alelotu. Na te le'i suia ona talitonuga — na ia suia lona amio e fa'amalieina ai i latou o lo'o matamata. O le fefe fa'apitoa lea o le ola i se tasi auala pe a matamata nisi tagata ma se isi auala pe a leai.

Vaega 5: So'otaga Lē Lelei ma Fa'atosina Leaga 10 lesona

41. Na Fa'aipoipo Solomona i Fafine e Fitusefulau

Na alofa Solomona i fafine eseese e to'atele — le afafine o Farao, fafine o Moapi, Amoni, Etoma, Saitonu, ma Heti. Na ta'u atu e le Atua i Isaraelu 'aua ne'i fa'aipoipo fa'atasi ma nei atunu'u 'ona o le a latou liliuina loto o Isaraelu e mulimuli i o latou atua. Na pipi'i mau Solomona ia i latou i le alofa. 'Ua matua o ia, 'ona liliuina lea e ana avā lona loto e mulimuli i isi atua — Asetarota, Moloka, Kemosa. Na ia fausia nofoaga maualuluga mo o latou atua ma susunu mea manogi ma ofoina taulaga ia i latou.

Tusi Paia: 1 Tupu 11:1–13

Aʻoaʻoga: E le'i fa'amoemoe Solomona e tapua'i i tupua. Na ia fa'amoemoe e fausia so'otaga fa'apolokiki ma fa'amalieina mana'oga patino, ma na mulimuli mai ai le a'oa'oga fa'alelotu. O tagata tatou te filifilia e fa'atasi ma i latou i le olaga o le a fa'atusaina o tatou talitonuga i le aluga o taimi, e tusa lava po o le a lo tatou fa'amoemoe. E le masani ona o'o mai le fa'atosina o se fete'ena'iga mata'utia — e o'o mai lemu, e ala i le fa'afetaui, masani, ma le fa'asolosolo malie o le fa'amautuina o mea na le taliaina muamua.

---

42. Na Fa'aipoipo Samasoni i se Fafine Filisitia

Na alu ifo Samasoni i Timena ma va'ai i se fafine Filisitia na tosina i ai lona mafaufau. Na ia fo'i i le fale ma ta'u atu i ona mātua, "'Aumai o ia mo a'u e fai ma a'u avā." Na tete'e ona mātua: pe leai ea se fafine e taliaina i totonu o lo latou lava nu'u? O le mafua'aga o le fa'amalosi a Samasoni ona o ia na "foliga lelei" ia te ia. Ua fa'aopoopo mai e le tusitusiga pa'ia e fa'apea o lenei mea sa i totonu lava o fuafuaga a le Atua — ae o le mea e mulimuli mai o se fa'asologa o fa'alataina, sauaga, ma le leiloa e toe fo'i sa'o lava i lenei filifiliga.

Tusi Paia: Fa'amasino 14:1–4

Aʻoaʻoga: "Na foliga lelei ia te a'u" e le o se fa'avae lava e lava mo se fa'ai'uga tele o le olaga. O filifiliga fa'afealofani a Samasoni na fa'auluina atoa e mea na tosina i ai o ia i lena taimi. O lona malosi fa'aletino fa'apitoa na fa'atasi ma le vaivai fa'afealofani mata'ina — na ia fa'atuatuaina pea tagata na fa'aalia e le mafai ona fa'atuatuaina, 'ona o lona mana'o na sili atu nai lo lona fa'autauta.

---

43. Na Ta'u Atu e Samasoni Lona Mealilo ia Tilila

Na taumafai faatolu Talila e suʻe le puna o le malosi o Simisona — o taimi uma na ia pepelo ai, na ia fusifusia ai o ia e tusa ai ma lana pepelo, ma valaau atu i Filisitia. Faatolu. Ina ua mavae le toilalo lona tolu, na ia fai atu ai, "E faapefea ona e fai mai, 'Ou te alofa ia te oe,' ae e te lē faatuatua mai ia te aʻu?" Na ia faatigāina o ia i lea aso ma lea aso seʻia oo ina fiu o ia i le oti. Mulimuli ane na ia taʻu atu mea uma ia te ia. Na ia seleina lona ulu a o moe o ia. Na te leʻi iloa ua tuua o ia e le Atua.

Tusi Paia: Faamasino 16:4–21

Aʻoaʻoga: Na iloa e Simisona o loo galue Talila mo ona fili. Na ia vaavaai atu i lana taumafaiga e faalataina o ia faatolu e aunoa ma se taunuuga ia te ia. Ma na ia taʻu atu lava ia te ia ona na ia faia le manaoga o se suega o le alofa. O le faaaogāina o le "pe ana e alofa mai ia te aʻu e te taʻu mai ia te aʻu" ua leva lava. E faaaogāina ai le alofa moni e maua ai le maliega e lē mafai ona tuuina atu e le tagata pe ana latou mafaufau lelei.

---

44. Na Filifili Lota e Nofo Latalata i Sotoma

Ina ua malilie Aperaamo ma Lota e vavaeese a latou lafu ma aiga ina ia ʻalofia feeseeseaʻiga, na tuu atu e Aperaamo ia Lota le filifiliga muamua o le laueleele. Na tilotilo solo Lota ma vaai atu i le fanua laugatasi uma o Ioritana — e tele vai ma lafulemu, e pei o le togalaau a le Alii. Na ia filifilia lena itu. Ua faaopoopo mai e le tusitusiga se auiliiliga: na ia faatuina ona faleʻie latalata i Sotoma. Ona sosoo ai lea i le isi mataupu: na nofo Lota i Sotoma. O le suiga mai le "latalata" i le "i totonu" na faasolosolo malie ma e foliga mai e leʻi iloa.

Tusi Paia: Kenese 13:10–13; 19:1

Aʻoaʻoga: Na filifili Lota le laueleele ona o lona fua tele, ae lē o lona aganuu. O le amioleaga o Sotoma e leʻi avea ma ana mea e filifili ai. Ae o le latalata i se aganuu e iu lava ina faatusa ia te oe nai lo le faatusaina e oe. O amioga a ona afafine ina ua mavae Sotoma o loo faailoa mai ai ua aafia i latou i le aai. O mea tatou te filifili e nonofo latalata i ai mo mafuaaga tau tamaoaiga po o ni mafuaaga faatino — e aunoa ma le mafaufau i lo latou siosiomaga faaleagaga — e iʻu lava ina avea ma mea tatou te nonofo ai i totonu.

---

45. Na Fai Soʻotaga Iosafatu ma le Tupu o Aapo

O Iosafatu, o se tupu amioatua o Iuta, na ia faia se soʻotaga faaipoipo ma le aiga amioleaga o Aapo i Isaraelu. Na ia auai faatasi ma Aapo i se taua, e ui lava i le lapataʻiga a se perofeta, ma toetoe lava a oti ona o lea mea ina ua sese le manatu o Suria ia te ia o Aapo. Ina ua ia toe foʻi i le fale, na faafesagaʻi se perofeta ma ia: "Pe e tatau ona e fesoasoani i ē amioleaga ma alofa i ē e ʻinoʻino i le Alii? Ona o lenei mea, o le toʻasā o le Alii o loo ia te oe." Na faaauau pea Iosafatu ona faia ni soʻotaga faapena mulimuli ane.

Tusi Paia: 2 Nofoaiga a Tupu 18:1–3; 19:1–3

Aʻoaʻoga: Na alofa moni Iosafatu i le Atua ma sa iai moni sona vaivaiga mo sootaga faapolokiki e aogā ma tagata e leʻi faia. O ana soʻotaga ma le aiga o Aapo na iu lava ina faatafunaina ai le isi augatupulaga. O faiga faapaaga tatou te faia mo faamanuiaga faatino e ave ai tulaga taua a le isi itu i totonu o o tatou aiga ma faalapotopotoga, pe tatou te faamoemoe i ai pe leai.

---

46. Na Faafeiloaʻi Repepoamo i Fautuaga Mai Ona Paaga

Ina ua talosaga le nuu ia Repepoamo e faamāmā a latou avega, na ia feutagaʻi ma toeaina o ē na fai atu e faalogo i le nuu. Ona ia alu atu lea i alii talavou na ia ola aʻe faatasi ma i latou, ma na latou fai atu e toe foʻi mai ma le malosi. Na ia lafoaia le fautuaga a toeaina, e lē ona o le sese o a latou fautuaga ae ona o le fautuaga a ana uo talavou na sili atu ona lelei. Na ia fai atu i le nuu, "O loʻu tamatamailima laʻitiiti e sili atu lona mafiafia nai lo le sulugatiti o loʻu tamā. Na tuu atu e loʻu tamā ia te outou se amo mamafa; o le a ou faia ia sili atu ona mamafa."

Tusi Paia: 1 Tupu 12:6–16

Aʻoaʻoga: Na filifili Repepoamo fautuaga e fetaui ma lona uiga nai lo fautuaga e fetaui ma le mea moni. O le mataʻutia autū lea o le siʻosiʻomia o oe lava na o tagata e tutusa o latou manatu ma oe: o le a latou faamaonia oe pe a e manaʻomia le luʻiina, ma o le taunuuga o le a foliga mai e mautinoa seʻia oo ina malepe. O faufautua e taʻu atu ia te oe mea e te manaʻo e faalogo i ai e seasea lava o i latou ia e fesoasoani ia te oe e taofi mea o loo ia te oe.

---

47. Ua Tuʻua e Tema ia Paulo

I le tusa o le iʻuga o lona olaga, i lana tusi lona lua ia Timoteo, na tusia ai e Paulo ma le faanoanoa tele: "O Tema, ona o lona alofa i lenei lalolagi, ua ia tuʻua aʻu ma ua alu i Tesalonia." Sa avea Tema ma soa faatuatuaina — ua taʻua o ia faatasi ma Luka i le tusi a Paulo i Kolose. I se taimi i le va o na tusi, na sili atu ai le tosina o le lalolagi i le tau o le misiona.

Tusi Paia: 2 Timoteo 4:10; Kolose 4:14; Filemoni 1:24

Aʻoaʻoga: E leʻi paʻū Tema i se toilalo tele i luma o tagata. Na ia tuʻua lava. Na ia toe foʻi i se aai. O le alofa i lenei lalolagi e seasea ona leotele; e masani lava ona filemu — o se toe faatulagaina malie o faamuamua i le mafanafana, le saogalemu, ma le olaga e foliga mai e vave ona maua ai taui. E leai se tasi e faasilasila le taimi latou te amata ai ona faamuamua le lalolagi. E iloa i le mulimuli ane, pe a le o iai se tasi sa i ai muamua.

---

48. Ua Tuʻua e Mareko le Misiona

Na faatasi Ioane Mareko ma Paulo ma Panapa i la latou uluaʻi malaga faamisionare. Ina ua latou taunuu i Perga i Pamfilia, na tuʻua i latou e Mareko ma toe foʻi i Ierusalema. E leʻi taʻuina mai lava ia i tatou le mafuaaga. Mulimuli ane, ina ua manaʻo Panapa e ave Mareko i le malaga lona lua, na musu Paulo — o le feeseeseaiga na matua malosi lava e faamavae ai Paulo ma Panapa mo le tumau, o ni paaga sili ona aoga se toʻalua i le talafaasolopito o le ekalesia. Mulimuli ane na toe lelei Paulo ma Mareko ma taʻua o ia e aoga.

Tusi Paia: Galuega 13:13; 15:36–41; 2 Timoteo 4:11

Aʻoaʻoga: O le tuʻua e Mareko na matua taugata lava ia te ia i se taimi puʻupuʻu — e leʻi aveina o ia e Paulo. Ae e le muta ai iina le tala. Na avea Mareko ma tusitala o se tala lelei ma na toe faafoʻisia mulimuli ane i le liʻo o Paulo. E lua itu o le lesona: o le toilalo vave i se tautinoga e le faʻamatalaina tumau ai oe, ae e iai ni taunuuga moni aʻo toe fausia le faatuatuaga.

---

49. Ua Faaipoipo Isaraelu i Paala-Peoro

A o tolauapuga Isaraelu i tafatafa o Moapi, na amata ona feusuaʻi alii ma fafine Moapi. Ona valaaulia lea e fafine i latou e faia taulaga i o latou atua. Na aai Isaraelu ma ifo i le Paala o Peoro. Na sosoo ai ma se mala. O le aʻa o le mea atoa e leʻo le aʻoaʻoga faalotu — na amata i mafutaga na aumaia ai taunuuga faaleagaga e leʻi mafaufauina i le amataga.

Tusi Paia: Numera 25:1–9

Aʻoaʻoga: O le mamanu iinei o le mafutaga → sauniga → faatafunaga. E leai se alii Isaraelu na fuafua e ifo i Paala. Na latou amata i mafutaga na aumaia ai i latou i tulaga faaagafesootai ma tulaga faatauaina eseese, ma na sosoo ai le tapuaiga o se taunuuga o le auai. O filifiliga faaagafesootai ma faalemafutaga tatou te faia aʻo leʻi tupu se mea faaleagaga manino e masani lava o filifiliga faaleagaga sili ona taua tatou te faia.

---

50. Ua Faaipoipo le Alo o Iosafatu i le Aiga o Aapo

Na faia e Iosafatu se feagaiga faaipoipo i le va o lona atalii o Ioramo ma Atalia, le afafine o Aapo ma Iesepela. Na nofoia e Ioramo le nofoaiga ma vave ona fasiotia ona uso uma. Ina ua maliu Ioramo, na avea lona atalii o Aasaia ma tupu ma savali i ala o le aiga o Aapo "ona o lona tina na faamalosia o ia e amio leaga." Ina ua maliu Aasaia, na faoa e Atalia le nofoaiga ma taumafai e fasiotia tagata uma o le aiga tautupu.

Tusi Paia: 2 Nofoaiga a Tupu 21:4–6; 22:1–4; 22:10

Aʻoaʻoga: O taunuuga o le feagaiga a Iosafatu na faataunuuina e le i lona nofoaiga ae i lona fanau ma fanau a lana fanau. O le tagata e te faaipoipo i ai po o lau fanau e faaipoipo i ai, e aveina atu o latou tulaga faatauaina o le aiga, masaniga, ma tautinoga i le isi augatupulaga. O filifiliga sili ona taua o le tele lava ia o mea e umi se taimi e oo mai ai o latou aafiaga.

Vaega 6: Lotoleaga ma le Faatusatusaga 8 lesona

51. Le Lotoleaga o Kaino ia Apelu

Na aumai e Kaino se taulaga o fua i le Atua. Na aumai e Apelu vaega gaʻo mai uluaʻi fanau a lana lafu. Na silasila le Atua ma le fiafia i le taulaga a Apelu ae le o le taulaga a Kaino. Na matuā ita tele Kaino ma faanoanoa lona fofoga. Na fesili saʻo le Atua ia te ia: "Aiseā ua e ita ai? Aiseā ua faanoanoa ai lou fofoga? Afai e te faia le mea tonu, e lē talia ea oe?" Nai lo le suʻesuʻeina o lana lava taulaga, na taulaʻi atu Kaino i le talia o lona uso.

Tusi Paia: Kenese 4:3–8

Aʻoaʻoga: Na tuuina atu e le Atua ia Kaino se isi ala manino: ia faia le mea tonu. O le faafitauli na faailoa mai e le Atua e le o le manuia o Apelu ae o le tali atu o Kaino i lena manuia ma le taulaʻi atu i lalo — na ia vaai atu i lona uso nai lo ana lava filifiliga. E seasea ona faaosofia i tatou e le lotoleaga e faaleleia atili; e toetoe lava o taimi uma e faatonuina ai lo tatou malosi i le tagata tatou te matauʻa i ai nai lo le suiga tatou te manaʻomia ona fai.

---

52. Ua Faatau Atu e Uso o Iosefa O Ia i le Nofopologa

O le faailoga tagata o Iakopo ia Iosefa na iʻu ai i le taunuuga e mafai ona vaʻaia: o ona uso "na ʻinoʻino ia te ia ma e le mafai ona tautala atu i se upu agalelei ia te ia." Ina ua avatu e Iakopo ia Iosefa le ofu teuteu, na latou "ʻinoʻino atili ia te ia." Ina ua faamatala e Iosefa ana miti e uiga ia i latou o ifo ia te ia, "na latou ʻinoʻino atili ia te ia ona o lana miti." O le lotoleaga na tupu i lena siʻosiʻomaga na iʻu ai ina latou lafoina o ia i se lua ma faatau atu o ia i tagata faatau pologa.

Tusi Paia: Kenese 37:3–28

Aʻoaʻoga: O le ʻinoʻino o uso na fafagaina e le faailoga tagata manino a lo latou tamā. O le mea na lūlūina e Iakopo i le faailoga tagata, na ia seleseleina i le malepelepe o le aiga. Ae o le filifiliga a uso e faatino lo latou lotoleaga o la latou lava filifiliga. Semanu latou te taʻua, toe faatonu, pe pulea. Nai lo lena, na latou tausia seʻia avea ma se mea e mafai ona latou faatinoina. O le lotoleaga e leʻi pulea e le tumau i le lagona — e iʻu lava ina maua ai se gaioiga.

---

53. Le Lotoleaga o Saulo ia Tavita

Ina ua uma ona fasiotia e Tavita Koliata, na o mai fafine o Isaraelu ma pepese: "Ua fasiotia e Saulo ana afe, ma Tavita ana sefulu afe." Mai lena aso na faaauau ai ona vaavaai Saulo ma le lotoleaga ia Tavita. Na ia taumafai e faamau Tavita i le puipui i se tao. Na ia aveesea Tavita mai lona afioaga ma tuuina atu ia te ia se pulega faamiliteli — ma le faamoemoe e oti o ia i le taua. Na ia faatulagaina le faaipoipoga a Tavita e faaalia ai o ia i le lamatiaga. O taimi uma na manuia ai Tavita, na atili ai ona ʻinoʻino Saulo ia te ia.

Tusi Paia: 1 Samuelu 18:6–16

Aʻoaʻoga: O le lotoleaga o Saulo na amata i se pese. O se faatusatusaga e tasi, na faalogoina i se taimi o lona lava vaivai, na nofo ai ma e leʻi alu ese lava. Na ia faaaluina tausaga o lona nofoaiga i le popole tele i se tasi na ia faia ma se tagata tauva, ae o le galuega moni o le pulega na tuulafoaʻia. O le lotoleaga e iai sona tomai faapitoa e toe faatonu uma ai le malosi o se tagata i se fili, ma tuua ai le galuega moni e leʻi faia.

---

54. Le Ita o le Uso Matua

Ina ua toe foʻi mai le ataliʻi faʻamaʻumau ma faia e le tamā se taumafataga, na sau le uso matua mai le fanua ma faʻalogo i musika ma siva. Ina ua ia iloa le mea o tupu, na ita o ia ma musu e ulu atu. Na ia fai atu i lona tamā: "O nei tausaga uma na ou galue ai mo oe ma ou te leʻi lē usitaʻi lava i au poloaʻiga. Ae e te leʻi tuʻuina mai lava ia te aʻu se tamaʻi ʻoti ina ia mafai ona ou faʻamanatu faʻatasi ma aʻu uō. Ae ina ua toe foʻi mai lenei ataliʻi o oe ina ua uma ona faʻamaʻumauina au meatotino ma fafine talitane, ua e fasiotia le tamaʻi povi gaʻo mo ia!"

Tusi Paia: Luka 15:25–32

Aʻoaʻoga: Sa i le fale le uso matua i le taimi atoa ma leʻi iloa le mea sa ia te ia. Na ia faʻamatalaina o ia lava o le "galue pologa" mo lona tamā — o se gagana e faʻailoa mai ai ua avea lona usitaʻi ma tiute e aunoa ma se mafutaga. Sa ia maua mea uma a le tamā; na ia le faʻamanatuina lava. O le ita i mea e maua e isi e iai sona auala e faʻatauasoina ai i tatou i mea ua uma ona tatou maua.

---

55. Ua Fuā Rasela ia Lea

Ina ua amata ona fanau Lea ma tumau pea Rasela e leai sana fanau, na fuā Rasela i lona tuafafine. Na ia fai atu ia Iakopo, "Tuʻu mai ni fanau ia te aʻu, a leai o le a ou oti!" Na ita Iakopo ia te ia: "Po o aʻu ea i le tulaga o le Atua, o lē na taofia oe mai le maua o fanau?" Ona tuʻuina atu lea e Rasela lana auauna ia Iakopo e fai ma avā — o le fofo lava lea na faʻaaoga e Sara — ma o le tauvaga i le va o tuafafine na avea ma malosiaga e faʻatupuina ai se aiga e faʻateleina le lavelave.

Tusi Paia: Kenese 30:1–8

Aʻoaʻoga: Sa ia Rasela le alofa o Iakopo; sa ia Lea fanau. Sa ia i latou taʻitoʻatasi le mea na matuā manaʻomia e le isi ma e leai se tasi na maua le mea na sili ona ia manaʻo i ai. O le tauvaga na latou ulufale i ai na faʻaumatia ai lo latou tomai e fiafia ai i mea sa ia i latou. O le faʻatusatusaga ma le tagata o loʻo ia te ia le mea tatou te le o maua o se tasi lea o auala sili ona faʻatuatuaina e faʻanoanoa ai i tatou lava i mea e mafai ona lelei moni.

---

56. Ua Tautala Miriama ma Arona e Faasaga ia Mose

Na amata ona faitio Miriama ma Arona ia Mose — faʻaaogaina lona faʻaipoipoga e fai ma mafuaʻaga faʻaalia, ae faʻaalia vave le mataupu moni: "Po o le Alii ea na tautala naʻo Mose? Pe na te leʻi tautala foi ia i tatou?" O la latou teteʻe e leʻo moni lava e uiga i le avā. E uiga i le pule, le faʻailoaina, ma lo latou tulaga i le faʻatulagaga. Na valaʻau e le Atua i latou uma e toʻatolu i le faleʻie o le feiloaʻiga ma fesili saʻo: "Aisea la na tou le fefefe ai e tautala faasaga i laʻu auauna o Mose?"

Tusi Paia: Numera 12:1–9

Aʻoaʻoga: O le faitio e foliga mai e uiga i se tasi mea ae o le mea moni e uiga i se isi mea e faigata ona foʻia aua e ese le mataupu faʻaalia ma le mataupu moni. Na taʻua e Miriama ma Arona le avā aua o le "Ou te manaʻo i le tele o le faʻailoaina" e sili atu ona faigata ona fai atu ma le leo tele. O le va i le va o le mafuaʻaga tatou te tuʻuina atu mo a tatou faitioga ma le mafuaʻaga moni tatou te maua e tatau ona suʻesuʻeina ma le faʻamaoni, aemaise lava pe a tatou maua i tatou lava e masani ona faitio i se tasi o loʻo i ai i se tulaga pule.

---

57. Ua Vaevaeina le Ekalesia i Korinito Ona o Taʻitaʻi

Na vaevaeina le ekalesia i Korinito i vaega: "Ou te mulimuli ia Paulo," "Ou te mulimuli ia Apolo," "Ou te mulimuli ia Kefa," ma, ma le faʻamaualuga, "Ou te mulimuli ia Keriso." O le tali a Paulo na faʻasino saʻo: "Pe ua vaevaeina Keriso? Pe na faʻasatauroina Paulo mo outou? Pe na papatisoina outou i le igoa o Paulo?" Na ia taʻua le vaega o le lalolagi ma le le matua, e pei o pepe o loʻo susu pea. O vaevaega na fausia i luga o le fiafia ma le pipii atu i uiga o tagata nai lo se isi lava mea faʻalotu.

Tusi Paia: 1 Korinito 1:10–17; 3:1–9

Aʻoaʻoga: E talafeagai le fiafia i le sitaili poʻo le auala a se tasi faiaʻoga; ae o le faia o lena fiafia ma se faasinomaga faʻa-ituaiga e vaevaeina ai le nuʻu e le talafeagai. Na ave e Korinito le fiafia masani o tagata i sitaili eseese o fesoʻotaʻiga ma faia ai ma se tauvaga na faʻaleagaina ai le tino. O le fesili na fesili ai Paulo e aoga lava ona toe fesili: o ai le igoa ua tatou papatisoina ai? O lena tali e tatau ona faʻamautuina le fesili poʻo ai e tatau ona tatou faʻamaoni muamua i ai.

---

58. Na Finau le Au Aʻoga i Nofoaga i le Malo

Na oʻo atu le tina o Iakopo ma Ioane ia Iesu ma ona ataliʻi ma tootuli i ona luma ma se talosaga. Ina ua ia fesili po o le a lana mea e manaʻo ai, na ia fai mai, "Ia e tuʻuina atu ia te aʻu, ia nofo le tasi o nei ataliʻi e toʻalua i lou itu taumatau, ma le isi i lou itu agavale i lou malo." Na fetalai atu Iesu ia te i latou latou te le iloa le mea o latou talosaga atu ai. Na faʻalogo le isi au aʻoga e toʻasefulu i ai ma na latou ita tele — e foliga mai e le ona o le talosaga e sese faʻale-Atua, ae ona o Iakopo ma Ioane na taumafai e muamua atu i ai.

Tusi Paia: Mataio 20:20–28

Aʻoaʻoga: O le ita o le isi toʻasefulu o loʻo faʻaalia ai sa latou maua le manaʻo lava e tasi — sa latou faʻagesegese lava ona gaoioi i ai. Nai lo se potu e tumu i tagata e toʻaiva e sili atu nai lo lenei ituaiga o tauvaga ae le o le toʻalua, sa i ai ia Iesu se potu e tumu i tagata o loʻo tauva mo le tulaga. Na ia tali atu e ala i le toe faʻamatalaina o le mamalu i se auala atoatoa na avea ai le tauvaga lava ia ma mea e le aoga.

Vaega 7: Tuʻinanau ma le Faʻatauoloa 8 lesona

59. Na Taofia e Akana Mea Faʻapaʻia

Ina ua maeʻa le manumalo o Isaraelu i Ieriko, na poloaʻi ai le Atua ia faʻapaʻia mea uma i le aai ia te ia — faʻaumatia pe tuʻuina i lana fale teu oloa. E leai se mea e tatau ona ave mo le faʻaaogaina e le tagata lava ia. Na vaʻai Akana i se ofu matagofie mai Papelonia, lua selau sekeli ario, ma se pa auro. Na ia manaʻo i ai. Na ia aveina ma natia i lalo o lona faleʻie. Ona faiaʻina lea o Isaraelu i le aai laʻititi o Ai, ma na taʻu atu e le Atua ia Iosua sa i ai le agasala i le toagalauapi. Na taʻutaʻu atu Akana.

Tusi Paia: Iosua 7:1–26

Aʻoaʻoga: O le auiliiliga sili ona mataʻina o le natia lea e Akana o mea i lalo o lona faleʻie. Na te leʻi faʻatauina, faʻaaogaina, pe faʻaalia — na tanumia, le maua, ma le mafai ona faʻaaogaina. Ae na te le mafai foi ona tuʻua. O le tuʻinanau e masani ona uunaʻia i tatou e ave mea tatou te le mafai ona fiafia i ai, ona o le le mafai ona tatou tuʻua. O le tau i le nuʻu atoa o Isaraelu ona o le mauaina faalilolilo e le tagata e toʻatasi o se fua faʻatatau e faʻaalia ai le tele o le tau e mafai ona totogi e le faʻatagaina faalilolilo i tagata o siomia i tatou.

---

60. Na Savali Ese le Aliʻi Mauʻoa Talavou

Na tamoʻe atu se alii talavou ia Iesu ma fesili po o le a se mea e tatau ona ia faia ina ia maua ai le ola e faavavau. Na lisi e Iesu poloaʻiga; na fai mai le alii na ia tausia uma talu mai lona talavou. Na silasila Iesu ia te ia ma alofa ia te ia: "E tasi le mea e te le o iai. Alu, faʻatau atu mea uma ua ia te oe ma foaʻi atu i e matitiva, ona e maua ai lea o le 'oa i le lagi. Ona sau lea, mulimuli mai ia te aʻu." Na faʻanoanoa foliga o le alii. Na ia savali ese ma le faʻanoanoa ona sa tele ana 'oa. Na matamata Iesu ia te ia o alu.

Tusi Paia: Mareko 10:17–22

Aʻoaʻoga: E leʻi saua pe faʻapiʻopiʻo le alii talavou — na silasila Iesu ia te ia ma le alofa. O lona faafitauli o se mea faʻapitoa, o se mea na ia pipii i ai ma e leʻi naunau e tuʻuina atu. Manatua na tuʻuina atu e Iesu ia te ia tonu le mea na ia talosaga atu ai — le mea e tasi na ia le o iai. O le mea e tasi na avea ma mea na te le mafai ona faia. E i ai i tagata uma se mea faʻapitoa e pipii i ai e avea ma pa. Mo lenei alii o le 'oa. O le naunau e taʻu faʻamaoni o le laasaga muamua lea.

---

61. Le Faataoto i le Tagata Mauʻoa Vale

O fanua o le tagata mauʻoa na maua ai le seleselega tele. Na ia mafaufau ifo: e laiti tele ana fale saito. O le a ia talepeina, fausia ni fale tetele, teu uma ana saito ma ana mea, ona ia fai atu lea ia te ia lava, "Ia e ola fiafia; 'ai, inu, ma fiafia." Na fetalai le Atua ia te ia, "Oe le vale! O lenei lava po o le a talosagaina ai lou ola mai ia te oe. O ai la e maua mea na e saunia mo oe lava?" Na faaopoopo Iesu: "O le a faapea lava i so o se tasi e faaputu mea mo ia lava ae e le mauʻoa i le Atua."

Tusi Paia: Luka 12:16–21

Aʻoaʻoga: O le fuafuaga a le tagata mauʻoa e leʻi leaga lava — o le faasaoina o punaoa e atamai. O le faafitauli o le tapulaa o lona mafaufau. O lana fuafuaga atoa na fausia faataamilo ia te ia lava: o aʻu fua, o aʻu fale saito, o aʻu saito, o aʻu mea, o loʻu agaga. E leai sana fuafuaga mo taeao e aofia ai se isi tagata po o se isi mea i tua atu. O le "mauʻoa i le Atua" e faasino atu i le agalelei i isi; ua matuā faatofuina le tagata i le faaputuputuina o mea na o ia lava e nofoia taeao.

---

62. Na Faalataina e Iuta Iesu mo Tupe Siliva e Tolusefulu

Na alu Iuta i ositaulaga sili ma fesili, "O le a se mea tou te loto i ai e aumai ia te aʻu pe a ou tuuina atu o ia ia te outou?" Na latou faitauina tupe siliva e tolusefulu. Mai lava i lena taimi na vaavaai ai Iuta mo se avanoa e tuuina atu ai Iesu. Mulimuli ane, ina ua ia iloa ua faasalaina Iesu, na oo ia Iuta le salamō. Na ia toe faafoʻi atu tupe e tolusefulu ma taumafai e toe avatu. Ina ua teena e ositaulaga, na ia lafoina i latou i le malumalu ma alu ma tautau o ia lava.

Tusi Paia: Mataio 26:14–16; 27:3–5

Aʻoaʻoga: O tupe siliva e tolusefulu o le tau lea o se pologa na tuiina. Na faatau atu e Iuta le mea na ia faaaluina ai le tolu tausaga e matamata ai, savali faatasi ma, ma aʻoaʻoina mai ai — mo le tutusa ma le totogi o le masina. Po o a lava mafuaaga tonu o Iuta, o le taunuuga o se filifiliga na faia mo se aofaiga e le mafai ona ia taofia ma na ia iloa vave e leai se aoga pe a uma ona i ona lima. O mea e foliga mai e aoga le faalataina o mea tatou te faatauaina e leai lava.

---

63. Na Teena e Napalu le Fesoasoani ia Tavita

Na puipuia e tagata o Tavita leoleo mamoe a Napalu i le toafa. Ina ua auina atu e Tavita ni tagata e talosaga mo meaʻai i le taimi o se taumafataga, na tali atu Napalu — o lona igoa moni o lona uiga "vale" — ma le faamaualuga: "O ai lenei Tavita? O ai lenei atalii o Iese? E toʻatele auauna o loʻo sosola ese mai o latou matai i nei aso. Aisea ou te ave ai laʻu areto ma laʻu vai ma le aano o manu na ou fasia mo aʻu tagata sele fulufulu mamoe, ma avatu i tagata e o mai mai le mea e le iloa?" Na vave alu lona faletua o Apikaila ia Tavita ma meaʻai e puipuia ai le fasiga.

Tusi Paia: 1 Samuelu 25:1–38

Aʻoaʻoga: Na maua e Napalu le aoga mai le puipuiga a Tavita ae na teena le faailoaina. O lana tali e le gata ina faatauvaa — ae o le faatiga. Sa tele ana punaoa ma na ia filifilia le faamaualuga nai lo le agalelei. Ua fai mai le tusitusiga "sa ia faia ana feutagaiga ma le faasausili ma le leaga." O le agaga leaga i se tulaga o le tele o mea o se ituaiga faapitoa o le valea aua e leai se utiuti e faamaonia ai; ua na o se uiga.

---

64. Na Tuliloa e Keasi ia Naamana mo Meaalofa

Ina ua uma ona faamalolo e Elisaia ia Naamana ma teena so o se totogi, na mafaufau Keasi, "Na matuā faigofie tele loʻu matai ia Naamana i le le taliaina o mea na ia aumaia. E pei lava ona soifua le Alii, o le a ou tuliloa atu ia te ia ma maua se mea mai ia te ia." Na ia maua Naamana, faamatala se tala e uiga i perofeta e toʻalua o loʻo manaʻomia tupe siliva ma lavalava, maua, ma natia aʻo leʻi toe foʻi ia Elisaia. Na faafesagaʻi Elisaia ma ia ma na siitia atu le lepela o Naamana ia Keasi.

Tusi Paia: 2 Tupu 5:20–27

Aʻoaʻoga: Na vaʻai Gehasi ia Elisa o faia se filifiliga faʻavae ma vave ona fuafua pe faʻafefea ona maua se tupe mai ai i le lilo. Na te leʻi le fiafia i le mataupu faavae a Elisa — na ia iloa e saʻo, o le mafuaaga lena na ia natia ai meaalofa ma pepelo e uiga i le mea na ia i ai. O le faia o se mea i le paolo o le faʻamaoni o se isi tagata aʻo aveina mea na latou teena e le gata o le matapeʻapeʻa; e faʻaleagaina ai le molimau na tatau ona aveina e lo latou faʻamaoni.

---

65. Le Auauna Lē Faʻamagalo

Na faamatala e Iesu se faataoto e uiga i se auauna na aitalafu i lona tupu le sefulu afe taga auro. Na ia aioi atu mo se taimi. Na loto alofa le tupu ma faaleaogaina le aitalafu atoa. Ona maua lea e le auauna lava lea se isi auauna na aitalafu ia te ia le selau tupe siliva. Na ia tago atu ia te ia, titina o ia, ma manaʻomia le totogi. Ina ua aioi atu le isi auauna mo se taimi, na musu le auauna muamua ma lafo o ia i le falepuipui. Ina ua faʻalogo le tupu i ai, na ia toe faʻaleaogaina atoa lona faʻamagaloina.

Tusi Paia: Mataio 18:23–35

Aʻoaʻoga: O le eseesega i le va o aitalafu e ofoofogia: o le tagata muamua na faʻamagaloina le mea e tutusa ma piliona i aso nei; na ia musu e faʻamagalo le mea e tutusa ma totogi o ni nai masina. O le mamanu o le mauaina o le alofa tunoa tele ona musu lea i le alofa itiiti i isi o se mea na taʻua e Iesu o se le mafai ona malamalama — e le mafai ona e malamalama moni i le mea na faia mo oe ma amio faapena i isi. O le le faʻamagaloina o isi o se faailoga masani tatou te leʻi faʻagasolo moni le loloto o lo tatou lava faʻamagaloina.

---

66. Na Faatuai Feli e Galue i le Mataupu a Paulo

O le kovana o Feli ua leva ona masani lelei i le Ala ina ua aumai Paulo i ona luma. Na ia faʻalogo i le puipuiga a Paulo, faʻamalolo le faʻamasinoga, ma fai mai o le a ia filifili pe a taunuu Lusia le taʻitaʻiʻau. Na ia valaʻauina foi Paulo i taimi uma ona o lona faʻamoemoe o le a ofoina atu e Paulo se faiga faʻatogafiti ia te ia. Na talanoa Paulo ia te ia e uiga i le amiotonu, le pulea o le tagata lava ia, ma le faʻamasinoga o le a oʻo mai — ma na fefe Feli. Na ia auina ese Paulo. E lua tausaga na mavae ma na tuua e Feli Paulo i le falepuipui e fai ma fiafia i tagata Iutaia.

Tusi Paia: Galuega 24:22–27

Aʻoaʻoga: Na loto gatete Feli — na ia fefe. Na lava lona iloa. Ae na ia faʻaauau pea ona auina ese Paulo. O ana filifiliga na faʻaosofia e tupe na ia faʻamoemoe e maua ma le faʻaaloalo faʻaagafesootai na ia le manaʻo e faʻaalu. O le taimi o le faʻamaoni o le faʻamaoni faaleagaga na mavae atu pea, ma o taimi uma na ia filifilia ai le mea aoga nai lo le suia. O le faʻatuai faifai pea o se filifiliga tatou te iloa e tatau ona tatou faia e masani ona faigofie ai ona faʻaauau pea ona aloese, ae le faigofie ona faia mulimuli ane.

Vaega 8: Ira ma Amioga Faʻatauvaʻa 9 lesona

67. Na Taa e Mose le Papa

I Meripa, na toe leai se vai o le nuu ma latou finau ma Mose ma Arona. Na fetalai le Atua ia Mose e tautala i le papa ma o le a tafe mai ai le vai. Na matua ita Mose i le nuu. Na ia fai atu, "Faʻalogo mai, outou tagata fouvale, e tatau ea ona matou aumai le vai mai lenei papa mo outou?" Na ia taia le papa i lona tootoo — faalua. Na tafe mai le vai. Ae na fetalai le Atua ia Mose ma Arona, "Ona o le le lava o lo outou faʻatuatua ia te aʻu e faʻamamaluina aʻu o le paia i luma o tagata Isaraelu, o le a le outou aumaia lenei nuu i le laueleele."

Tusi Paia: Numera 20:1–13

Aʻoaʻoga: Na faia e Mose toetoe o mea uma e saʻo mo le fasefulu tausaga. I se tasi taimi o le ita le pulea — o le taia nai lo le tautala, o le fai atu "e tatau ea ona matou" nai lo le "e finagalo le Atua" — na ia faʻaseseina le Atua i tagata ma na tauia ai o ia i le taunuuga. O le olaga atoa o le faʻamaoni e le puipuia ai i tatou mai faaletonu patino e afua mai i le ita. O se tagata ua faʻamaonia le faʻamaoni i lalo o tausaga o le mamafa faifai pea e mafai lava ona toilalo i se tasi taimi o le ita.

---

68. Na Fasiotia e Mose le Aikupito

O Mose, o lē na ola aʻe i le maota o Farao, na alu atu ma matamata i lona nuʻu o galulue. Na ia vaʻai atu i se Aikupito o sasa i se pologa Eperu. Na ia tilotilo solo, e leai se tasi na vaʻaia, ona ia fasiotia lea o le Aikupito, ma nanā le tino i le oneone. O le aso na sosoo ai na ia vaʻai atu ai i ni tagata Eperu se toʻalua o fusu. Ina ua ia taumafai e faʻalavelave, na fai atu le tagata sese, "O e mafaufau e fasioti aʻu e pei ona e fasiotia le Aikupito?" Na faʻalogo Farao i ai ma sola Mose.

Tusi Paia: Esoto 2:11–15

Aʻoaʻoga: Na vaʻai Mose i le faʻasauā ma tali atu — ae o lana tali na faʻaleagaina ai lona tulaga, faʻamalosia ai o ia e sola, ma faʻatuai ai lona tomai e fesoasoani i tagata lava ia na ia manaʻo e puipuia mo le fasefulu tausaga. E lelei le naunau mo le faʻamasinoga tonu; o le faia o se mea faʻafuaseʻi e aunoa ma le mafaufau i taunuuga e le lelei. O le mea na faia e Mose i le faalilolilo e leʻi natia, ma o lona tomai e fesoasoani ai na matua faʻaitiitia lava i le auala na ia filifilia.

---

69. Na Fai e Saulo se Tautoga Faʻafuaseʻi

I se tasi aso na tuliloa ai e le ʻautau a Saulo tagata Filisitia, na fusia ai e Saulo le ʻautau i se tautoga: "Ia malaia soʻo se tasi e ʻai i se meaʻai a o leʻi afiafi, a o leʻi taui ma sui aʻu i oʻu fili!" E leai se tasi na ʻai i le aso atoa, lea na vaivai ai le ʻautau. O Ionatana, o lē na leʻi faʻalogo i le tautoga, na ʻai i sina meli. Ina ua iloa e Saulo, na ia sauni e fasiotia lona lava ataliʻi. Na faʻalavelave le ʻautau ma laveaʻi Ionatana.

Tusi Paia: 1 Samuelu 14:24–46

Aʻoaʻoga: Na faia e Saulo se tautoga faʻalauaʻitele i le vevesi o le taua lea na talafeagai ia te ia i lagona ae na faʻavaivaia ai lana ʻautau i le tulaga faʻataʻitaʻi. O lana tautoga e uiga i lana tauimasui, ona fili, ma lona taimi — ae le o le mea e mafai ona faʻamalosia ai ana tagata. O tautinoga faʻafuaseʻi e faia e faʻaalia ai le faʻamaoni poʻo le naunau e masani ona faatupuina ai faʻafitauli e mafai ona aloese mai ai le mafaufau lelei. O tagata e sili ona mafatia e masani lava e le o i latou na faia le tautoga.

---

70. Le Tautoga Faʻafuaseʻi a Iefata

A o leʻi tau ma tagata Amonā, na faia e Iefata se tautoga i le Atua: "Afai e te tuʻuina mai tagata Amonā i oʻu lima, o soʻo se mea e sau i fafo o le faitotoʻa o loʻu fale e faʻafeiloaʻi aʻu pe a ou toe foʻi mai ma le manumalo mai tagata Amonā, o le a avea ma a le Alii, ma o le a ou ositaulagaina e fai ma taulaga mu." Na ia manumalo i le taua. Na sau lona afafine e faʻafeiloaʻi o ia — lona alo e toʻatasi — ma paʻu ma siva. Na matua faʻanoanoa o ia ae na lagona le fusia i lana tautoga.

Tusi Paia: Faʻamasino 11:30–40

Aʻoaʻoga: Na faia e Iefata se ofo i le Atua e leʻi manino, faʻafiafia, ma leʻi tofotofoina e le mafaufau. Na te leʻi mafaufauina lava po o le a le mea e ono sau i fafo o lona faitotoʻa. O le tautoga e le o se gaoioiga o le faʻatuatua — o se fefaʻatauaʻiga i lalo o le omiga, o le ofoina atu o se mea e leʻi faʻamaotiina e faʻamautu ai se mea faʻapitoa. E leʻi talosaga lava le Atua mo lenei tautoga. O le mala na mulimuli mai na sau atoa mai upu na filifilia e Iefata, ae le o se manaʻoga paia. Tatou te le fusia le Atua i folafolaga faʻafiafia; tatou te fusia na o i tatou lava.

---

71. Le Folafolaga Faʻafuaseʻi a Herota i le Afafine o Herotia

I lana taumafataga o le aso fanau, na matua fiafia ai Herota i le siva a le afafine o Herotia ma na ia folafola atu i se tautoga e avatu ia te ia soʻo se mea na ia talosaga ai, e oʻo atu i le afa o lona malo. Na faʻatalanoa e le teine lona tina. Na fai atu le tina, "O le ulu o Ioane le Papatiso." Na matua faʻanoanoa Herota — na ia fiafia e faʻalogo ia Ioane, ma na ia iloa o ia o se tagata amiotonu. Ae ona o ana tautoga ma ana malo o le taumafataga, na ia tuʻuina atu ai le poloaʻiga.

Tusi Paia: Mataio 14:6–11

Aʻoaʻoga: O le tautoga a Herota na faia i se taimi o le fiafia faʻaagafesootai, na molimauina e malo, ma na maileia ai o ia. Na ia iloa e sese le talosaga — o loʻo fai mai le tusitusiga na faʻanoanoa o ia. Ae na sili atu lona fefe i le maasiasi faʻalauaʻitele i luma o ana malo nai lo lona fefe i le faia o se mea le tonu. O le fefe i le maasiasi faʻalauaʻitele o se tasi lea o malosiaga sili ona malosi e faʻaoso ai tagata atonu e mafaufau lelei e faia mea latou te iloa e sese.

---

72. Ua Tatala e Peteru le Talinga o le Auʻauna

Ina ua oʻo mai fitafita ma ofisa e puʻeina Iesu i le Faatoʻaga o Ketesemane, na tō e Peteru lana pelu ma tatala le taliga taumatau o le auʻauna a le ositaulaga sili. Na vave ona fai atu Iesu, "Ua lava lea!" ma faʻamalolo le taliga o le tamaloa. Na ia fai atu ia Peteru e tuʻu ese le pelu: "Pe ou te lē inu ea i le ipu ua tuʻuina mai e le Tamā ia te aʻu?" Na saʻo le lagona o Peteru — puipuia mea e taua — ae sese le auala, sese le taimi, ma se le malamalama atoatoa i le mea o loʻo tupu moni.

Tusi Paia: Ioane 18:10–11; Luka 22:50–51

Aʻoaʻoga: Na gaoioi Peteru ma le mautinoa e puipuia se tasi na ia alofa i ai. E leʻi sese lena uiga. Ae o lana gaoioiga na faʻavae i luga o se le malamalama i le tulaga, ma na tatau ia Iesu ona faʻaleleia le faʻaleagaina. O le ita tonu e faʻatatau i se faʻafitauli moni, pe a faʻaaogaina e aunoa ma le malamalama i le mea e manaʻomia moni, e mafai ona faia ni manuʻa e manaʻomia ai le faʻamalologa vave. O faʻamoemoega lelei e faʻatautaia e ala i le le lelei o le faʻamasinoga e mafai ona atili ai ona leaga mea.

---

73. Ua Ita Iona i le Laʻau

Ina ua salamō Nineva ma faʻamagalo le Atua, na nofo Iona i sasaʻe o le aai ma mafaufau loloto. Na saunia e le Atua se laʻau lau e tupu i luga ia te ia e avatu ai le paolo, ma na matua fiafia Iona i le laʻau. Ae i le taeao na sosoo ai na saunia e le Atua se anufe na lamuina le laʻau ma mago ai. Ona saunia lea e le Atua se matagi sasaʻe vevela. Na vaivai Iona ma ita tele e oti ai ona o le laʻau. Na faʻailoa e le Atua na faʻanoanoa Iona i se laʻau na te leʻi tausia aʻo ita i le popolega o le Atua mo tagata e 120,000.

Tusi Paia: Iona 4:5–11

Aʻoaʻoga: O le tali faʻalagona o Iona i le laʻau na matua moni lava — e taua le mafanafana, ma o le leiloa e tiga. Ae na faʻaaoga e le Atua lena lagona moni e faʻaalia ai se faʻafitauli o le fua. Na matua popole Iona i lona lava mafanafana ma le itiiti lava i se aai e tumu i tagata. O mea e faʻaoso ai i tatou i lagona malolosi — ma mea e tuʻu ai i tatou e le popole — e faʻaalia ai mea tatou te matua faʻatauaina, tusa lava po o le a le mea tatou te fai atu tatou te talitonu i ai.

---

74. Ua Soona Gaoioi Simeona ma Levi i le Faʻamalosi o Tina

Ina ua uma ona faʻamalosiina lo latou tuafafine o Tina e Sekema le atalii o Hamori, na feutagaʻi Simeona ma Levi mo se filemu pepelo — ofo atu e faʻaipoipo pe a peritomeina uma alii o le aai. Aʻo faʻanoanoa pea alii o loʻo toe malosi, na osofaʻia e Simeona ma Levi le aai atoa ma fasiotia alii uma. Na latou faoa le aai, puʻeina manu, ma ave fafine ma tamaiti. Na fai atu Iakopo, "Ua outou aumaia le faʻalavelave ia te aʻu i le faia o aʻu ia inosia i Kanana ma Perisi."

Tusi Paia: Kenese 34:1–30

Aʻoaʻoga: O lo latou ita i le faʻamalosiina o lo latou tuafafine na malamalama i ai, ma o le le tonu na moni. Ae na latou tali atu i le faʻasese ma le sauā tele i se tulaga na agai atu i se fofo faʻatalanoaina. I lona moega oti na fai atu ai Iakopo o lo latou ita na matua ma sauā ma o le a ia faʻataʻapeʻapeina o latou suli. O le manaʻo e faʻasaʻo se mea sese e ala i le malosi e le tutusa e seasea maua ai le faʻamasinoga; e masani lava ona maua ai se taamilosaga fou o le faʻaleagaina.

---

75. Le Taamilosaga o le Tauimasui a Samasoni

I lana taumafataga o le faaipoipoga, na tuuina atu ai e Samasoni se tala faʻatupu ma se peti. Na faʻamalosiina lona faletua e maua le tali mai ia te ia ma faʻaalia. Na totogi e Samasoni le peti e ala i le fasiotia o alii e tolusefulu ma ave a latou mea. Na ia toe foʻi i le fale o lona tamā ma le ita. Na tuʻuina atu lona faletua i lana uo sili. Ina ua toe foʻi mai Samasoni ma iloa, na ia fusifusia sulu i siʻusiʻu o alope e tolu selau ma susunuina fanua o Filisitia. Na latou susunuina lona faletua ma lona tamā faaletulafono. Na ia osofaʻia i latou. Na latou osofaʻia. Na faʻaauau le taamilosaga.

Tusi Paia: Faamasino 14:12–15:8

Aʻoaʻoga: Toeitiiti o faiga sauā uma i le tala ia Simona o se tali atu lea i le faiga sauā na muamua atu. O tauimasui uma na lagona le talafeagai i lena taimi ona o se mea moni na sese na faia. Ae e leʻi uma lava le taamilosaga — na faateteleina. O le tauimasui e faamalieina ai le lagona o le faamasinoga tonu ae masani ona maua ai le tele o le le tonu. Na faaaoga e Simona ana meaalofa faapitoa atoa mo le tautua i faatagaga patino.

Vaega 9: Le Faatamala i Tiute 8 lesona

76. Ua Lē Mafai e Eli Ona Aʻoaʻi Ona Atalii

O atalii o Eli, o Hofeni ma Fineaso, o ositaulaga ia e leʻi faaaloalo i le Alii. Na latou ave vaega o taulaga a o leʻi susunuina le gaʻo, ma momoe ma fafine na auauna i le faitotoʻa o le faleʻie. Na iloa uma e Eli nei mea. Na ia feagai ma ona atalii i upu: "Aiseā ua outou faia ai na mea? Leai, oʻu atalii; e le o se tala lelei." Na ia le toe fai mai se isi mea ma le toe faia se isi mea. Na sau se tagata o le Atua ia Eli ma taʻu atu ia te ia na ia faamamaluina ona atalii i luga aʻe o le Atua.

Tusi Paia: 1 Samuelu 2:12–29; 3:13

Aʻoaʻoga: E leʻi lē ano Eli — na ia feagai ma ona atalii. Ae o le feagai e aunoa ma se taunuuga e le o se faasaʻoga. Na faatonu faapitoa e le Atua e faapea na "lē taofia e Eli i latou." O le va i le faia o se talanoaga faigata ma le faia moni o se tasi e tali atu o le avanoa lea e tupu ai le tele o le toilalo o matua ma taʻitaʻi. O le iloa o se mea e sese, o le fai atu, ona faataga lea e faaauau e le tutusa ma le foʻia.

---

77. Ua Lē Mafai e Tavita Ona Galue Ina ua Faamalosi Amnono ia Tamara

O Amnono, le atalii ulumatua a Tavita, na ia faamalosi lona tuafafine laitiiti o Tamara. Ua faapea mai le tusitusiga, "Ina ua faalogo le Tupu o Tavita i nei mea uma, na matuā ita o ia." Ae na te leʻi faasala ia Amnono ona o lona alofa ia te ia, auā o ia o lona atalii ulumatua. Na nofo Tamara i le faatafunaga i le fale o lona uso o Apisaloma. Na ʻinoʻino Apisaloma ia Amnono ona o le mea na ia faia ma faatali mo le lua tausaga a o leʻi faia le faamasinoga i ona lava lima, ma fasiotia Amnono i se tausamiga o le seleina o mamoe.

Tusi Paia: 2 Samuelu 13:1–29

Aʻoaʻoga: O le ita tele o Tavita na leai se gaioiga na tupu ai, lea na tupu ai le ita o Apisaloma, lea na tupu ai se fasioti tagata, lea na tupu ai le faaaunuua o Apisaloma mo le tolu tausaga, lea na iu ai ina tupu ai lana fouvalega. Na amata se filifili o mala i le taimi na lagona ai e Tavita le lagona saʻo ae na musu e faia se gaioiga i ai. O le ita tonu e leai se tali atu e le puipuia ai le tagata manua — e na o le faatuai ma faateteleina ai taunuuga.

---

78. Ua Faia e Tavita le Mulilua ma Patesepa

I le tautotogo, ina ua o atu tupu i le taua, na nofo Tavita i Ierusalema. Mai lona taualuga na ia vaai ai ia Patesepa o taele. Na ia fesili po o ai o ia, na taʻu atu ia te ia o ia o le faletua o Uria le Hetī — o se tasi o ana toa malolosi — ma auina atu mo ia. Ina ua maʻitaga o ia, na valaau e Tavita ia Uria i le fale, ma le faamoemoe o le a la momoe ma lona faletua ma ufiufi le tulaga. Ina ua musu Uria e alu i le fale a o i ai ana tagata i le fanua, na faatulaga e Tavita ia tuu o ia i le mea e sili ona vevesi ai le taua.

Tusi Paia: 2 Samuelu 11:1–27

Aʻoaʻoga: O le faʻamatalaga amata — "i le taimi e ō ai tupu i le taua, na auina atu e Tavita ia Ioapo" — o loʻo faʻaalia ai ua i ai Tavita i se nofoaga sese. Sa ia malolo ae tatau ona taʻitaʻi. O le agasala na mulimuli mai na amata i le lafoaʻiina o le tiute. O le paie i se tagata e iai le tomai ma le tiute e masani lava ona le maua ai le le faʻaituau; e masani ona maua ai faʻalavelave. O le faʻafitauli e le o le savali o Tavita i luga o le fale — ae leai se isi mea na manaʻomia lona gauai.

---

79. Ua Momoe le Au Soʻo i Ketesemane

I le faʻatoʻaga, na talosaga ai Iesu ia Peteru, Iakopo, ma Ioane e nonofo faʻatasi ma ia a o tatalo o ia. Na ia maua i latou o momoe ina ua toe foʻi mai. Na ia fafaguina i latou, talosaga ia latou mataala, ma tatalo faʻatasi. Na toe foʻi mai ma maua i latou o momoe — "ua mamafa o latou mata." Na ia tuʻuina atu ia latou momoe, tatalo faʻatolu, ona toe foʻi mai lea ma fai atu, "O loʻo outou momoe pea ma malolo? Faʻauta, ua oʻo mai le itula." Na ia talosaga mo se mea e tasi i se tasi o itula sili ona taua i le tala faʻasolopito: ia mataala ma tatalo.

Tusi Paia: Mataio 26:36–45

Aʻoaʻoga: Na vaivai le au soʻo ma latou le malamalama i le mamafa o le taimi. E seasea lava ona tatou faia. O itula e sili ona taua ai le i ai, le mataala, ma le tatalo o itula ia e sili ona le lava ai a tatou mea e faʻatautaia ai. O le mataala faʻaleagaga e le o se mea tatou te faia faʻafuaseʻi i le taimi e manaʻomia ai — o se mea e fausia e ala i le faʻataʻitaʻiga i itula masani.

---

80. Ua Faʻalavelaveina Mareta Mai Mea Taua

Ina ua sau Iesu i lo latou fale, sa nofo Maria i ona vae ma faʻalogo i lana aʻoaʻoga ae faʻalavelaveina Mareta i sauniuniga uma. Na sau Mareta ia te ia ma fai atu, "Le Alii e, e te le popole ea ona ua tuʻua aʻu e loʻu tuafafine e fai na o aʻu le galuega? Taʻu atu ia te ia e fesoasoani mai ia te aʻu." Na tali atu Iesu ia te ia: "Mareta, Mareta, o loʻo e popole ma faʻanoanoa i le tele o mea, ae e na o ni nai mea e manaʻomia — poʻo le tasi lava. Ua filifilia e Maria le mea e sili atu, ma e le aveesea mai ia te ia."

Tusi Paia: Luka 10:38–42

Aʻoaʻoga: E le o faia e Mareta se mea sese — o le talimalo ma le sauniuniga o mea lelei ia. O le faʻafitauli o le mea na ia saunia mo le mea na taunuʻu mai, ma sa pisi tele o ia i le sauniuniga e faʻaalia ai. O le tautua na ia faia i le umukuka ua sili atu ona taua ia te ia nai lo le i ai o le tagata na ia tautua ai. E mafai ona tatou pisi tele i le faia o mea mo le Atua ma tatou misia ai le i ai faʻatasi ma le Atua.

---

81. Le Tagata na Tanu Lona Taleni

I le faʻataʻoto o taleni, na tuʻuina atu ai e se matai ni aofaʻiga eseese i ana auauna ma alu i se malaga. O le auauna na maua taleni e lima na faʻaluaina. O le auauna e lua na faʻaluaina. O le auauna e tasi na eli se lua ma natia ai. Na ia faʻamatalaina o ia lava ina ua toe foʻi mai le matai: "Le Matai e, na ou iloa o oe o se tagata faigata, e selesele i le mea e te leʻi lūlūina ai, ma faʻaputu i le mea e te leʻi faʻataʻapeapeina ai fatu. O lea na ou fefe ai ma alu atu ma natia lau taleni i le eleele." Na taʻua e le matai o ia o le amio leaga ma le paie.

Tusi Paia: Mataio 25:14–30

Aʻoaʻoga: O le fefe o le auauna e tasi le taleni e le o se mea laʻititi — na faʻaletonu atoa ai o ia. Na te leʻi faʻatauvaʻa le taleni, faʻamaʻimauina, pe tuʻuina atu. Na ia faʻasaoina lelei. Ae o le le faia o se mea ona o le fefe i le toilalo o loʻo tumau pea le le faia o se mea, ma na faʻamasinoina e le matai e pei lava o le faʻamaʻimauina. O se aʻoaʻoga faʻalelotu o se Atua faigata e le mafai ona faʻafiafiaina e maua ai auauna e sili atu ona le faia se mea nai lo le lamatia o le faia sese.

---

82. O Taupou Valelau e Toʻalima

Na faʻamatalaina e Iesu se faʻataʻoto e uiga i taupou e toʻasefulu o loʻo faʻatali i le tama faʻaipoipo. E toʻalima na poto ma aumai le suauʻu faʻaopoopo mo a latou lamepa; e toʻalima na valea ma leai se mea na aumai. Na tuai le tama faʻaipoipo. Na momoe uma le toʻasefulu. I le vaeluaga o le po na oʻo mai ai le valaʻau. Na maua e le toʻalima valea a latou lamepa ua mate ma talosaga i le toʻalima poto mo le suauʻu. "Leai, atonu e le lava mo i tatou uma ma outou. Alu e faʻatau." A o latou faʻatau, na taunuʻu mai le tama faʻaipoipo. Ina ua latou toe foʻi mai ma tuʻituʻi, na tapunia le faitotoʻa.

Tusi Paia: Mataio 25:1–13

Aʻoaʻoga: O taupou valea e leʻi lē ano mai — sa latou mananaʻo e iai i inā. Sa iai a latou molī; naʻo le leʻi saunia lava mo se faʻatali. O le toilalo e leʻo ni faʻamoemoega leaga ae o le le lava o sauniuniga mo le avanoa e le alu ai mea e tusa ai ma la latou faʻatulagaga faʻamoemoeina. O le sauniuniga mo se faʻatuai umi pe a e faʻamoemoeina se faʻatuai puʻupuʻu o se ituaiga o poto e foliga mai e soona fai seʻia e manaʻomia.

---

83. Ua Galo ia Isaraelu le Atua ina ua Maliu Iosua

Ina ua mavae le maliu o Iosua, e leʻi iloa e tagata o Isaraelu le Alii po o mea na ia faia mo Isaraelu, aua o lena tupulaga na tutupu aʻe ina ua mavae le taimi o Iosua. O tupulaga taʻitasi na sosoo ai na manaʻomia le aʻoaʻoina o le tala, ma ina ua taofi le aʻoaʻoina, na taofi le manatua. O le taamilosaga i Tufugafono e le faʻavaivai: ua galo i tagata le Atua, ua latou mafatia, ua latou valaʻau, ua faʻaolaina i latou e le Atua, ona latou toe galo ai lea.

Tusi Paia: Faamasino 2:10–19

Aʻoaʻoga: O le manatua faaleagaga e le otometi. O le tupulaga e maua saʻo se mea e iloa ai. O le tupulaga e naʻo le faʻalogo i ai mai matua vaivai o loʻo manatu ua latou mitiia atonu e leai. E tatau i nuʻu ma aiga uma ona filifili ma le malosi e faʻasalalau mea latou te faʻatauaina — e le faʻafeiloaʻi e ala i le latalata poʻo le manatu. O le va i le va o le poto masani ola ma le tala faʻasolopito na maua mai o le mea lea e tupu ai le galo.

Vaega 10: Fetuunaiga Faaleagaga 7 lesona

84. Ua Faia e Kitiona se Efota Auro

Ina ua mavae lona manumalo tele i tagata Mitiana, na ave e Kitiona se taulaga mai le auro na vetea i le taua ma faia ai se efota — o se ofu ositaulaga. Na ia faʻatūina i lona lava aai o Ofira. Na faʻatupuina e Isaraelu uma i latou lava e ala i le tapuaʻi i ai i inā, ma na avea ma mailei ia Kitiona ma lona aiga. Ua faʻailoa mai e le tusitusiga lenei o se toilalo tele i se tagata na faatoʻā faatoʻilaloina tagata faʻasauā o Isaraelu e ala i le faʻatuatua ofoofogia.

Tusi Paia: Faamasino 8:24–27

Aʻoaʻoga: Atonu na faʻamoemoeina le efota a Kitiona o se faʻamanatuga, o se auala e faʻamamalu ai le Atua mo le manumalo. Ae na avea ma mea e tapuaʻi i ai. O le va i le va o se faʻamanatuga ma se tupua e sili atu ona puʻupuʻu nai lo le mea e faʻamoemoeina e tagata. O mea na faia e faʻasino atu i le Atua e i ai se auala e avea ai ma mea e sui ai o ia, aemaise lava pe a matagofie, taugata, ma fesoʻotaʻi ma se poto masani malosi.

---

85. Ua Faia e Ieropoamo Tamai Povi Auro

Ina ua avea Ieropoamo ma tupu o ituaiga i matu ina ua vaeluaina le malo, sa fefe o ia afai e faʻaauau pea ona o tagata i Ierusalema e tapuaʻi atonu latou te toe faʻafeiloaʻi lo latou faʻamaoni ia Reopoamo. O lea na ia faia ai ni tamaʻi povi auro se lua ma fai atu i tagata, "Ua tele naua mo outou ona o aʻe i Ierusalema. O outou atua nei, Isaraelu, o ē na aumaia outou mai Aikupito." E leʻi teena e ia le Atua — sa ia pulea le Atua e tautua ai faʻamoemoega faʻapolokiki.

Tusi Paia: 1 Tupu 12:26–33

Aʻoaʻoga: O le agasala a Ieropoamo o le faaaogāina lea o tapuaʻiga e fai ma meafaigaluega e pulea ai faiga faapolotiki. E lē o ia o se tagata e lē talitonu i le Atua; o ia o se tagata faaʻoleʻole. Na ia faia tapuaʻiga e tusa ai ma mea e aogā mo ona lava manaʻoga — ia faamaoni pea tagata iā te ia nai lo le faafaigofieina o lo latou avanoa i le Atua. O le faaaogāina o tapuaʻiga mo le puipuiga o le tagata lava ia nai lo le feiloaʻi moni ma le Atua, o se ituaiga o ifoga tupua e matuā faigata lava i tagata o loo i totonu ona iloa.

---

86. Na Fesili Saulo i le Fafine Faataulāitu i En-Toro

A o leʻi faia lana taua mulimuli, na matuā fefe Saulo. Na ia fesili i le Atua ae leai se tali na maua — leai ni miti, leai ni Urimu, leai ni perofeta. Ona faafoliga lea o Saulo ma alu e suʻe se fafine faataulāitu i En-Toro, o le faiga lea na ia faasā muamua i Isaraelu. Na ia fai atu i le fafine e aumai Samuelu. Na faaali mai Samuelu ma faamaonia ua alu ese le Atua mai iā Saulo. O le aso na sosoo ai na maliu ai Saulo i le taua.

Tusi Paia: 1 Samuelu 28:3–20

Aʻoaʻoga: Na liliu Saulo i le puna faasāina e lē ona o le tuuto i faiga faataulāitu ae ona o le lē fiafia i le filemu o le Atua. Pe a tatou lagona e lē o tali mai le Atua, o le faaosoosoga e saʻili tali i isi auala — talitonuga faanuupo, faaʻoleʻole, fautuaga lē paia — e moni lava. O le filemu o le Atua i se vaitau o faigata e lē o se valaaulia e suʻe se isi leo e sui ai. E masani lava o le filemu o le Atua o se vaega lava lea o le feʻau.

---

87. Ua Toe Foʻi Tagata Kalatia i le Tulafono

Na maua e tagata Kalatia le tala lelei o le alofa tunoa, na latou tofo i le Agaga, ma amata lelei. Ona taunuu mai lea o faiaʻoga e taʻu atu iā i latou e manaʻomia ona peritomeina ma mulimuli i le tulafono a Mose ina ia matuā taliaina. Na ofo Paulo: "Ua ou ofo ona ua vave tele ona outou tuulafoaʻia le na valaauina outou e ola i le alofa tunoa o Keriso ma ua outou liliu atu i se isi tala lelei." Na ia fesili ma le faamaoni: "Pe na outou maua le Agaga i galuega o le tulafono, po o le talitonu i mea na outou faalogo i ai?"

Tusi Paia: Kalatia 1:6; 3:1–5

Aʻoaʻoga: E leʻi tuulafoaʻia e tagata Kalatia le Faa-Kerisiano mo tapuaʻiga faapaupau — na latou faaopoopoina manaʻoga i ai. O le suiga mai le "faaolaina i le alofa tunoa e ala i le faatuatua" i le "ae e manaʻomia foʻi ona e faia nei mea ina ia matuā taliaina" o se tasi lea o faasesēga tuai ma sili ona tumau o le tala lelei. E apili i le uiga loloto o le tagata e manaʻomia ona tatou maua lo tatou tulaga. O le alofa tunoa e leai se mea e manaʻomia mai iā i tatou e foliga mai e lelei tele pe taugofie tele, ma tatou taumafai pea e faaopoopo i ai.

---

88. Ua Lē Fiafia le Ekalesia i Laotikaia

I le tusi i Laotikaia, na fetalai ai Iesu na te silafia a latou galuega — e lē malulu pe vevela. Na ia moomoo ia latou tasi pe o le isi: "Talu ai ua outou lē fiafia — e lē vevela pe malulu — o le a ou feanu atu iā te outou mai loʻu gutu." Na fai mai tagata Laotikaia, "Ua ou mauʻoa; ua ou maua le tamaoaiga ma ou te le manaʻomia se mea." O le iloiloga a Iesu: pagatia, alofagia, mativa, tauaso, ma le lē lavalavā.

Tusi Paia: Faaaliga 3:14–17

Aʻoaʻoga: O le faafitauli o Laotikaia e leʻi o se amioleaga manino; o se lē popole lelei. Sa latou galulue, tutoʻatasi, ma leai ni faafitauli. Na faia e le tamaoaiga ia latou lagona e leai se mea latou te leʻi maua — o lona uiga e leai foʻi se manaʻoga mo le Atua. O le tulaga faaleagaga sili ona mataʻutia atonu e le o le fouvalega tuusaʻo ae o le faamalieina tumau o le maua o le lava o le mafanafana e taofi ai le fia aʻai mo se isi mea.

---

89. Ua Leiloa e le Ekalesia i Efeso Lona Alofa Muamua

Na maua e le ekalesia i Efeso ni togi maualuluga i le tusi a Iesu: ua latou galulue malosi, onosaʻi, tofotofoina aposetolo pepelo, onosaʻi i faigata, ma e leʻi vaivai. Ae: "Ae peitaʻi, o le mea lenei ou te taofia atu ai iā te outou: Ua outou tuulafoaʻia le alofa na outou maua muamua. Mafaufau i le mamao ua outou paʻū ai! Salamo ma fai mea na outou faia muamua. Afai tou te lē salamo, o le a ou sau iā te outou ma aveese la outou tuugalamepa mai lona nofoaga."

Tusi Paia: Faaaliga 2:1–5

Aʻoaʻoga: Sa i ai mea uma i Efeso, vagana ai le mea na taua ai isi mea uma. E mafai ona e maua le aʻoaʻoga saʻo, faiga faʻatonutonu, ma le tumau — ae e te leiloa pea le mafutaga na faʻaosofia ai mea uma. O le auaunaga faʻamaoni e leiloa lona alofa e avea ma se ituaiga o faʻatinoga faʻalelotu. O le siaki na ofoina mai e Iesu e faigofie: toe foʻi ma fai mea muamua — e le ona o le a latou maua ai le lagona, ae ona o le alofa e faʻaalia i galuega, ma o galuega e mafai ona toe faʻafoʻi mai ai le lagona.

---

90. Na Tapuaʻi Solomona i Atua o Ana Avā

Ina ua mavae avā e fitu selau ma palake e tolu selau, na fausia e Solomona mea maualuga mo Kemosa — le atua inosia o Moapi — ma mo Moleka — le atua inosia o Amonā. Na ia faia lenei mea mo ana avā ese uma. Na taʻu faalua e le Atua ia Solomona e le tatau ona ia mulimuli i isi atua. E leʻi mulimuli atoatoa Solomona i le Alii e pei ona faia e Tavita lona tamā. O lona liliuese faʻateolosi na matuā faasolosolo malie ma atoatoa lava, o le tagata sili ona poto na soifua mai na faaiʻuina i se mataupu e na o le lisiina o atua na ia auauna i ai.

Tusi Paia: 1 Tupu 11:4–10

Aʻoaʻoga: Na maua e Solomona le poto faʻaleagaga mai le Atua, na ia tusia Faʻataʻoto e uiga i lamatiaga o le faʻafeusuaiga, ae na paʻū lava i le mea tonu na ia lapataʻia ai isi. E le tutusa le poto ma le atamai. O le iloa o le mea saʻo e le otometi ona maua ai le loto e fai ai, aemaise lava pe a faasolosolo malie le faʻafeusuaiga, talia e le sosaiete, ma faʻaosofia e le alofa. E oʻo lava i tagata sili ona talenia e le puipuia mai o latou tuʻinanau.

Vaega 11: Faʻamaualuga i Lotu 6 lesona

91. Na Faʻaopoopo e le Au Faresaio i le Tulafono

Na feagai Iesu ma le au Faresaio ma faiaʻoga o le tulafono: "Ua outou tuʻuina atu poloaʻiga a le Atua ma o loʻo pipiimau i tu ma aga a tagata." Na latou faia tu ma aga tetele e uiga i le fufuluina o lima, le sefuluai e oʻo lava i laʻau laiti, tulafono faigata e uiga i le Sapati. O nei tu ma aga e leʻi leaga i lo latou natura, ae na latou maua le mamafa sili atu nai lo le tulafono moni — ma na faʻaaogaina e faʻamasino ai isi ae o faiaʻoga lava latou na aloese mai manaʻoga faigata o le faʻamasinoga, alofa mutimutivale, ma le faʻamaoni.

Tusi Paia: Mataio 23:23–28; Mareko 7:1–13

Aʻoaʻoga: E masani ona faʻaputuina tulafono e faiga faʻalelotu i le aluga o taimi. E masani ona faʻaopoopoina tulafono ma faʻamoemoega lelei — e puipuia ai le solia o poloaʻiga moni. Ae o tulafono faʻaopoopo e iu lava ina maua lo latou lava olaga, ma o le faʻamalosia o na tulafono e avea ma fua o le amiotonu nai lo mea na puipuia e tulafono. Pe a avea le faiga faʻalelotu ma mea e uiga i le usitaʻi ma foliga vaaia, ua masani lava ona leiloa lona totonugalemu.

---

92. Na Faʻasaoina e Saulo ia Akako ma Manu Felelei Sili Ona Lelei

Na poloaʻi le Atua ia Saulo e faʻaumatia atoa Amalikā ma mea uma o latou. Na faatoʻilaloina i latou e Saulo ae na faʻasaoina le Tupu o Akako ma mamoe sili ona lelei, povi, tamaʻi povi gaʻo, ma tamaʻi mamoe — mea uma na lelei. Ina ua taunuʻu Samuelu, na faʻafeiloaʻi o ia e Saulo: "Ia faʻamanuia le Alii ia te oe! Ua ou faia poloaʻiga a le Alii." Na faʻalogo Samuelu i manu felelei i tua. Na faʻamatala e Saulo: na faʻasaoina i latou e ositaulaga i le Atua. Na tali Samuelu: "E sili le usitaʻi nai lo le taulaga."

Tusi Paia: 1 Samuelu 15:1–23

Aʻoaʻoga: Na taofia e Saulo manu sili ona lelei ma faʻamaonia i le lotu — na ia fuafua e ositaulaga i latou. Ae o le mea na poloaʻiina e le Atua o le faʻaumatiaga, ae le o le ositaulaga. O se mamanu faʻaletagata tele lenei: o le suia o se gaioiga faʻalelotu tatou te fiafia i ai mo le usiusitaʻi na faʻapitoa ona talosagaina e le Atua, ma taʻua le suiga o le faʻamaoni. O le faʻavae faʻalelotu na atili ai ona lagona le taliaina ma le agalelei o le le usiusitaʻi o Saulo. "O le usiusitaʻi e sili atu nai lo le ositaulaga" o se tasi lea o faʻasaʻoga sili ona tumau i tusitusiga paia.

---

93. Tatalo ma Anapogi ina ia Vaʻaia

I le Lauga i le Mauga, na lapataʻi ai Iesu ina ia aua neʻi faia le amiotonu ina ia vaʻaia e isi. E uiga i le foaʻi: aua le faʻailoa atu i pu e pei ona faia e tagata faʻafiaamiotonu i sunako ma luga o auala, ina ia faʻamamaluina e isi. E uiga i le tatalo: aua le pei o tagata faʻafiaamiotonu e fiafia e tatalo o tutu i sunako ma i tulimanu o auala ina ia vaʻaia. E uiga i le anapogi: latou te faʻaleaga o latou foliga e faʻaali atu ai i isi o loʻo latou anapogi.

Tusi Paia: Mataio 6:1–18

Aʻoaʻoga: O faiga na faʻamatalaina e Iesu — le foaʻi, le tatalo, le anapogi — na poloaʻiina ma lelei. O le faʻafitauli o le aofia. Pe a fai o le sini o se faiga faʻaleagaga o le vaʻaia o le faia, ua suia e le faʻatinoga le faiga. Na fetalai Iesu ua uma ona maua e tagata faʻafiaamiotonu lo latou taui — o le faʻamalo na latou faia ai. O le fesili i tua atu o gaioiga faʻalelotu uma o le: o ai moni lava ou te faia ai lenei mea?

---

94. Na Faʻaleagaina e le Au Korinito le Talisuaga a le Alii

Ina ua potopoto le au Korinito e aai i le Talisuaga a le Alii, na fetalai Paulo, latou te leʻi aai moni lava i le Talisuaga a le Alii. Na muamua atu tagata taʻitasi ma a latou lava meaʻai e aunoa ma le faʻatali — o le tasi na fiaʻai ae o le isi na onā. O tagata mauʻoa na aai i a latou lava meaʻai ae o tagata matitiva e leai se mea na aumai na leai. Na fetalai Paulo o le aai ma le inu lea e aunoa ma le iloatinoina o le tino o Keriso, lea na i ai ni taunuuga matuia.

Tusi Paia: 1 Korinito 11:17–34

Aʻoaʻoga: Na liliu e le au Korinito se taumafataga o le lotogatasi i se faʻaaliga o le faʻavasegaga faʻaagafesootai. Sa latou potopoto faʻapitoa i le nofoaga saʻo mo le mea saʻo ma faia le mea sese atoa. O le sauniga e aunoa ma le uiga na sili atu ona leaga nai lo le le potopoto lava — na matua faʻamalosia ai vaevaega i totonu o le nuʻu. O faʻapotopotoga faʻalelotu e toe faʻatupuina faʻasologa faʻaagafesootai nai lo le faʻatoʻilaloina o na mea ua liliu ese lo latou faʻamoemoe.

---

95. Na Paʻi Usa i le Atolaau

Ina ua toe aumai e Tavita le atolaau a le Atua i Ierusalema i luga o se taavale fou, na tautele povi. Na aapa atu Usa ma tago i le atolaau ina ia aua neʻi paʻu. Na mu le ita o le Atua ia Usa ma na maliu ai o ia i tafatafa o le atolaau. Na fefe ma ita Tavita. Na ia tu ma tuʻu le atolaau i le fale lata ane o Opeta-etoma mo masina e tolu.

Tusi Paia: 2 Samuelu 6:1–11

Aʻoaʻoga: O le uiga faʻalenatura o Usa — ia taofia le mea paia mai le paʻu — e foliga mai e matua masani lava. Ae o le atolaau e le tatau ona i luga o se taavale; e tatau ona aveina e sa Levī i luga o laʻau. Ua sese uma le tulaga aʻo leʻi paʻi Usa i ai. O lona maliu na faateʻia ai, ae o le lesona loloto o loʻo i le faʻatalanoaga faʻaeteete mulimuli ane a Tavita i le auala na poloaʻiina ai e le Atua le aveina o le atolaau. O faʻamoemoega lelei e le sili atu nai lo le taua o le auala na fetalai ai le Atua e tatau ona faia se mea.

---

96. Na Le Mafai e Tavita ona Faʻatalanoa le Atua e uiga i le Faʻagaoioia o le Atolaau

I le taumafaiga muamua e aumai le atolaau i Ierusalema, na faʻapotopotoina e Tavita le tolusefulu afe tagata, tuʻu le atolaau i luga o se taavale fou e pei ona faia e Filisitia, ma faʻagasolo ma le fiafia tele. Ina ua maliu Usa, na tu Tavita ma mulimuli ane faʻatalanoa ositaulaga. Na ia maua le tali i le Teuteronome: e leai se tasi e tatau ona aveina le atolaau, na o sa Levī, i luga o latou tauʻau, e faʻaaoga ai laʻau. O le taumafaiga lona lua, na faia saʻo, na manuia.

Tusi Paia: 1 Nofoaiga a Tupu 15:1–15

Aʻoaʻoga: O le taumafaiga muamua na lē taulau e lē ona sa sese le loto o Tavita ae ona sa sese lana auala. Na ia faaaogāina le auala a Filisitia mo le aveina o le atolaau — o se taavale toso e povi — nai lo le suʻeina o le auala na faatonuina e le Atua. E tatau ona maitauina na aveina e Filisitia i luga o se taavale toso ma e leai se mea na sese mo i latou. Ae e le o i latou o Isaraelu. O le tulaga e taofia ai e le Atua ona tagata e lē o le tulaga lava lea e tasi e faatatauina i latou e lē iloa o ia.

Vaega 12: Faaletonu o Mafutaga 4 lesona

97. Ua Faʻaalia e Iakopo le Faʻailoga Tagata Manino ia Iosefa

Na alofa Isaraelu ia Iosefa e sili atu nai lo isi ona atalii uma ona o Iosefa na fanau mai ia te ia i lona toeaina, ma na ia faia mo ia se ofu teuteuina. Ina ua vaai ona uso ua sili atu le alofa o lo latou tamā ia te ia nai lo i latou uma, ona latou ʻinoʻino lea ia te ia ma e lē mafai ona tautala atu se upu agalelei ia te ia. E lē o se mea faalilolilo le faʻailoga tagata a Iakopo — na faʻaalia i meaalofa faaletino, i togafitiga faʻapitoa, ma le tuʻuina atu ia Iosefa o se matafaioi faʻatonutonu i ona uso. O le faʻatulagaga o le aiga na faia na faʻaleagaina ai le aiga mo le tele o tausaga.

Tusi Paia: Kenese 37:3–4

Aʻoaʻoga: Na avea Iakopo ma tagata na afaina i le faʻailoga tagata a ona mātua — na faʻapitoa Isaako ia Esau ae na faʻapitoa Repeka ia te ia. Na ia iloa tonu lava le mea e maua mai i le faʻailoga tagata. Ma na ia toe faia lava le mamanu. O le alofa tatou te lē tufatufa faʻalelei i tamaiti e lē gata e aʻafia ai le tamaitiiti e faʻapitoa; e faʻaleagaina ai mafutaga uma o uso ma tuafāfine i le aiga. O mea tatou te onosaia i lo tatou aiga na tupuga mai ai e avea ma o tatou tulaga masani pe afai tatou te lē faʻatatauina ma le loto i ai.

---

98. Na Faʻasesē e Lapanu ia Iakopo ma Lea

Na galue Iakopo mo le fitu tausaga mo Rasela, o lē na alofagia ona o lona lalelei. O tausaga na foliga mai e na o ni nai aso ona o lona alofa ia te ia. Ina ua oʻo i le taimi, na faʻapotopotoina e Lapanu tagata uma ma faia se taumafataga — ma i le pō na ia aumaia ai Lea ia Iakopo nai lo Rasela. I le taeao, na iloa ai e Iakopo le mea na tupu. "Aiseā ua e faʻasesēina ai aʻu? Na ou auauna atu ia te oe mo Rasela, e lē o lea?" O le tali a Lapanu o le ofoina atu lea o Rasela mo isi fitu tausaga o galuega.

Tusi Paia: Kenese 29:20–30

Aʻoaʻoga: O Lapanu o le uso o le tamā o Iakopo — o le aiga. Na ia faʻasesēina foʻi o ia e lē aunoa mo le luasefulu tausaga. O tagata e sili ona faigofie ona tatou faʻafesoʻotaʻi e lē o i latou ia e sili ona faʻatuatuaina. O mafutaga faʻaleaiga ma fesoʻotaʻiga ua leva e lē o ia lava e faia ai le faʻamaoni. O le faʻatuatuaina tauaso o tagata ona o i latou o aiga poʻo ni uō ua leva ona iloa o se ituaiga o valea.

---

99. Na Fevaevaeaʻi Paulo ma Panapa Ona o Ioane Mareko

Na fuafua Paulo ma Panapa se malaga faʻamisionare lona lua ma na manaʻo Panapa e ave Ioane Mareko ma i laʻua. Na musu Paulo — na tuʻulafoaʻi e Mareko i laʻua i le malaga muamua i Pamfilia ma e leʻi faʻaauau pea ma i laʻua i le galuega. Na matuā maʻai le feeseeseaʻiga na la fevaevaeaʻi ai. Na ave e Panapa Mareko ma folau atu i Kuperu. Na filifili Paulo ia Sila ma alu i le laueleele e ui atu i Suria ma Kilikia.

Tusi Paia: Galuega 15:36–41

Aʻoaʻoga: E toʻalua tagata faʻamaoni, poto masani, ma lelei na vaʻavaʻai i le tulaga lava e tasi — le tuʻulafoaʻia muamua o Ioane Mareko — ma maua ai ni faʻaiʻuga matua ese lava. Na vaʻai Paulo i se faʻaletonu; na vaʻai Panapa i se tasi e aoga le faʻafaigaluega i ai. Na faʻamaonia le saʻo o manatu uma i auala eseese: e leʻi faʻaleagaina galuega a Paulo, ma na avea Mareko ma se tagata faigaluega ua toe faʻaleleia, ma lelei. O le maʻai o le feeseeseaʻiga e le o le lesona; o le eseese o manatu saʻo i le tagata poʻo le tulaga lava e tasi.

---

100. Ua Ave e Tagata Korinito Le Tasi i Le Isi i Le Faamasinoga

Na matuā faateʻia Paulo ina ua ia faalogo o loo ave e tagata o le ekalesia i Korinito feeseeseaʻiga faaletulafono e faasaga le tasi i le isi i luma o faamasino faapaupau. "Afai e iai se tasi o outou e iai se feeseeseaʻiga ma se isi, pe e te lototele ea e ave i luma o ē lē faatuatua mo le faamasinoga nai lo le luma o tagata o le Alii?" Na ia fai mai ua uma ona avea lea ma se toilalo. E sili atu le faia o se mea sese, e sili atu le faaseseina, nai lo le aumaia o feeseeseaʻiga i totonu o le nuu i faamasinoga lautele i luma o ē lē talitonu.

Tusi Paia: 1 Korinito 6:1–8

Aʻoaʻoga: Na saʻo tagata talitonu i Korinito e faapea o latou faaseā e moni. Na latou sese i le nofoaga talafeagai. O le finauga a Paulo e leʻi faʻatatau i le faʻatinoga — ae o le taʻuleleia ma le faʻateolosi. O le nuʻu o loʻo fai mai e ana i se malo o le a faʻamasinoina le lalolagi i se aso e le mafai ona faʻataʻitaʻia le foʻia o feeseeseaʻiga faʻatuatuaina i totonu o ona lava puipui pe afai e tamoʻe i faʻamasinoga i fafo i taimi uma e iai se feteʻenaʻiga.

Vaega 13: Le Tauaso Faaleagaga ma Taimi ua Misia 20 lesona

101. Ua Lē Malamalama Nikotemo i le Fanau Faʻafouina

O Nikotemo o se Faresaio ma o se tasi o le aufono pule a Iutaia. Na sau o ia ia Iesu i le po ma faailoa atu o ia o se faiaʻoga mai le Atua. Na taʻu atu e Iesu ia te ia e leai se tasi e mafai ona vaai i le malo o le Atua seʻi vagana ua fanau faafouina. Na ave fua e Nikotemo: "E faapefea ona fanau se tasi pe a matua? E mautinoa e le mafai ona latou toe ulu atu i le manava o lo latou tina!" Na faamatalaina e Iesu le toe fanauina faaleagaga; na taumafai Nikotemo e faafetaui le manatu i vaega faaletino.

Tusi Paia: Ioane 3:1–10

Aʻoaʻoga: E leʻi valea Nikotemo — o ia o se tasi o faiaʻoga sili ona aʻoaʻoina i Isaraelu. Ae o lona faʻavae atoa o mea faitino ma faʻaletulafono: na ia malamalama i le fanau mai, tulafono, gafa, ma le tausia. Ina ua faʻamatalaina e Iesu se mea i fafo atu o lena faʻavae, na aapa atu Nikotemo mo le faʻatusa faaletino sili ona latalata ma pipii ai iina. O le faʻaaogaina o le faʻavae sese i se manatu faaleagaga e le o se toilalo o le atamai; o se toilalo o le vaega. O mea ua tatou iloa e mafai ona taofia ai i tatou mai le faʻalogo i mea e tatau ona tatou aʻoaʻoina.

---

102. E Lē Malamalama Le Au Soʻo i le Fafagaina o le 5,000

Ina ua uma ona fafaga le lima afe tagata i areto e lima ma iʻa e lua, na savali Iesu i luga o le vai i le vaa o le au soʻo i se afā. Na latou matuā fefefe. Ua faapea mai le tusitusiga, "Latou te leʻi malamalama i areto; ua maaa o latou loto." Ua faʻamauina manino e Mareko lo latou fefefe ia Iesu o savali i luga o le vai i lo latou lē mafai ona malamalama i le mea na tupu i le areto. O le vavega na latou vaʻaia ma auai ai e tatau ona toe faʻatulagaina mea uma na sosoo ai.

Tusi Paia: Mareko 6:52

Aʻoaʻoga: O aafiaga faaleagaga e le otometi ona maua ai le malamalama faaleagaga. Na matamata le au soʻo ia Iesu o faateleina meaʻai mo le lima afe tagata — na latou tufatufa atu lava latou. Ae peitai, i ni nai itula mulimuli ane na latou matuā fefefe i se isi faʻaaliga o le mana lava e tasi. E mafai ona tatou matuā aafia i mea ofoofogia ae o le a le mafai lava ona tatou tuʻuina atu ia i latou e suia o tatou manatu faʻavae mo le isi faʻalavelave.

---

103. Ua Fia Faamalosia e Tagata Iesu e Fai ma Tupu

Ina ua uma ona fafaga e Iesu tagata e lima afe, na amata ona fai mai le motu o tagata, "E moni lava o le Perofeta lenei o le a afio mai i le lalolagi." Na iloa e Iesu o lo latou faamoemoe e o mai e faamalosia o ia e fai ma tupu, ona toe alu ese ai lea o ia na o ia i le mauga. Na mananao le motu o tagata i se tupu e foia lo latou faafitauli o meaʻai. Na latou vaaia se vavega e tasi ma vave lava ona fausia se polokalame faapolokiki e faataamilo i ai.

Tusi Paia: Ioane 6:14–15

Aʻoaʻoga: E leʻi sese le motu o tagata i lo latou mananao i se tupu — na latou sese i le ituaiga tupu latou te mananao i ai ma le mea latou te mananao ai ia te ia. Na latou mananao ia faaauau pea ona maua le areto. Na silafia e Iesu o le tupu latou te mafaufauina e le foia mea latou te matua manaomia. E masani ona tatou taumafai e faamalosia Iesu e lagolagoina le fuafuaga ua uma ona tatou i ai nai lo le faatasia o i tatou ma lana fuafuaga. E masani ona ia alu ese filemu mai na valaaulia.

---

104. Le Tagata Mauʻoa ma Lasalo

Na faamatala e Iesu se faataoto e uiga i se tagata mauʻoa sa laei i le lanu viole ma le ie lino lelei, ma ʻai tele i aso uma. I lona faitotoʻa sa taoto ai se tagata aisi e igoa ia Lasalo, ua ufitia i maʻi papala, ma na manaʻo tele e ʻai mea na paʻuʻū mai le laulau a le tagata mauʻoa. Na feoti uma i laʻua. Na alu Lasalo i le itu o Aperaamo; na alu le tagata mauʻoa i le puapuaga. I lona mafatia na valaau atu ai le tagata mauʻoa ia Aperaamo e auina atu Lasalo e lapataʻi ona uso. Na fai atu Aperaamo ua uma ona latou maua Mose ma Perofeta — afai latou te le faalogo ia i latou, latou te le talitonuina e tusa lava pe toe tu mai se tasi mai le oti.

Tusi Paia: Luka 16:19–31

Aʻoaʻoga: O le agasala a le tagata mauʻoa e leʻi o se sauāga mataʻutia — na te leʻi tulia Lasalo pe sauaina o ia. Na ia naʻo le savali ane i ona tafatafa i aso uma ma e leʻi faatagaina lava Lasalo e avea ma se tagata moni ia te ia. O mafatiaga o loʻo latalata mai ia i tatou, e vaaia ia i tatou, ma e le amanaʻia pea e avea ma mea e le vaaia e ala i le toe fai. O le tagata i le faitotoʻa na manaʻomia meaʻai ae ʻai tele le tagata i totonu o se tasi lea o ata sili ona leaga o le latalata e aunoa ma le alofa i le Tusi Paia.

---

105. Ua Toeitiiti Lava Talitonu Akeripa

Ina ua uma le puipuiga a Paulo i luma o le Tupu o Akeripa, na fai atu Akeripa ia Paulo: "E te manatu i se taimi puupuu faapena e mafai ona e faatauanauina ai aʻu e avea ma Kerisiano?" Na tali atu Paulo: "Taimi puupuu po o le umi — ou te tatalo i le Atua ia le gata ia te oe ae faapea foi i latou uma o loʻo faalogologo mai ia te aʻu i le aso nei ia avea ma mea ou te i ai." Na tu i luga Akeripa ma fai atu ia Feso: "Semana e mafai ona faasaʻolotoina lenei tagata pe ana le apili atu ia Kaisara."

Tusi Paia: Galuega 26:28–32

Aʻoaʻoga: Na iloa e Akeripa o le mataupu a Paulo e faatosina. Na te leʻi vaaia se solitulafono. Atonu na ia "toeitiiti lava talitonu." Ma na ia savali ese. O le tulaga toeitiiti lava talitonu e le o se tulaga mautu — e tuufaatasia ai le malamalama lava e tatau ai ona tali atu mo le faaiuga ma le tetee lava e faaauau ai ona tolopo. O le fesili na laga faalilolilo e Paulo o le mea lea na faatali ai Akeripa.

---

106. Ua Mafaufau Soo Aʻoga Po o Ai na Agasala mo le Tagata Tauaso

Ina ua ui ane Iesu ma ona soo i se tagata na tauaso mai le fanau mai, na fesili atu soo: "Rapi, o ai na agasala, o lenei tagata po o ona matua, na fanau mai ai o ia o se tauaso?" Na fetalai Iesu, "E leʻi agasala lenei tagata po o ona matua, ae na tupu lenei mea ina ia faaalia ai galuega a le Atua ia te ia." Ona ia faamaloloina lea o le tagata. Na faaalu e soo la latou fesili i le sailia o se tasi e tuuaʻia, ae o le faamoemoega o le tulaga e matua ese lava.

Tusi Paia: Ioane 9:1–7

Aʻoaʻoga: O le fesili a le au soʻo e leʻi leaga — na atagia mai ai lo latou faʻavae faʻalelotu moni mo le mafuaʻaga o mafatiaga. Ae o le faʻavae na sese, ma na faʻatonuina i latou i le tuʻuaʻiga nai lo le tali atu. Pe a tatou fetaiaʻi ma le tiga poʻo le faigata o se tasi, o le uunaʻiga e suʻe lona mafuaʻaga — e iloa ai poʻo ai le sese — e mafai ona faʻatuai pe taofia ai i tatou mai le faia o le mea aoga moni e tasi: fesoasoani.

---

107. Ua Faʻatiga Naaman i Faʻatonuga Faigofie

Na sau le taʻitaʻiʻau o le ʻautau a Suria iā Elisaia ma solofanua ma kariota ma se tusi mai le tupu. Na ia faʻamoemoe e sau Elisaia i fafo, faʻaloaloa lona lima i luga o le lepela, ma valaʻau i le suafa o lona Atua. Ae peitaʻi, na auina atu e Elisaia se avefeʻau e taʻu atu iā te ia e alu e taʻele i le Vaitafe o Ioritana faʻafitu. Na matuā ita Naaman. "E lē sili atu ea Abana ma Pharpar, o vaitafe o Tamaseko, i vai uma o Isaraelu?" Na toetoe lava a alu i le fale e aunoa ma le faʻamaloloina.

Tusi Paia: 2 Tupu 5:9–14

Aʻoaʻoga: Na iai se faʻamoemoega auiliili o Naaman i le auala e tatau ona foliga mai ai lona faʻamalologa. Ina ua foliga mai e faigofie le faiga, e lē tele ni sauniga, ma e lē mamalu e pei ona ia mafaufauina, na ia teʻena. Na faʻasino atu ma le agamalu e ana auauna e faapea, ana fai e taʻu atu e le perofeta iā te ia e fai se mea faigata, semanu na te faia — aiseā e lē o se mea faigofie? E masani ona tatou teʻena le faiga masani ma le lē matagofie o mea tatou te manaʻomia ona o lo tatou faʻamoemoeina o se mea e ofoofogia.

---

108. Ua Faʻaalia e Hamo le Lavalava o Lona Tamā

Ina ua mavae le lolo, na toto e Noa se tovine, fai uaina, inu tele, ma taʻoto faʻaalia i lona faleʻie. Na vaʻai Hamo — le tamā o Kanana — i le lavalava o lona tamā ma alu atu ma taʻu atu i ona uso i fafo. Na ave e Semu ma Iafeta se ofu, savavali i tua, ma ufiufi lo la tamā e aunoa ma le vaʻai atu iā te ia. Ina ua ala Noa ma iloa le mea na faia e Hamo, na ia fetuʻuina Kanana.

Tusi Paia: Kenese 9:20–25

Aʻoaʻoga: Na vaʻai Hamo i se mea e maasiasi ai lona tamā ma faʻasalalau loa i ona uso. O le tali a Semu ma Iafeta na faʻafeagai — na la ufiufi le mea na taʻu atu iā i laʻua e aunoa ma le vaʻai. O lenei eseesega o se tasi lea o ata sili ona manino o le Tusi Paia i le auala e taulimaina ai le toilalo o se taʻitaʻi poʻo se matua: o le ufiufi ma le toe faʻafoʻisia o le mamalu patino nai lo le faʻaalia ma le faʻasalalauina o le auiliiliga e maasiasi ai. O le uunaʻiga e taʻu atu i isi le mea e sese ai se tasi o loʻo iai le pule iā i tatou e seāseā maua ai se mea lelei.

---

109. Ua Onā Noa Ina ua Uma le Lolo

Na sao Noa mai le lolo, na ia fausia se fata faitaulaga, maua le feagaiga a le Atua ma le nuanua. Ona ia totoina lea o se tovine, fai uaina, ma inu seʻia lē iloa se mea i lona faleʻie. O le tagata na faʻamaoni i le fausiaina o se vaʻa i le tele o tausaga o le tauemu, na leiloa lona mamalu i se tovine. O lona toilalo na maua ai e Hamo se avanoa na maua ai ni taunuuga mo augatupulaga.

Tusi Paia: Kenese 9:20–21

Aʻoaʻoga: O le faʻamaoni malosi ma tumau e sosoo ai ma le toʻomaga ma le ausiaina e maua ai se vaivaiga faʻapitoa. Na fausia le vaʻa; na faʻaitiitia le vai; na faʻamaufaʻailogaina le feagaiga. Na toto e Noa se mea fou. Ona ia inu tele lea. O le vaitaimi pe a uma se ausiaga tele poʻo se vaitau umi o faigata e lē o le taimi lea e faʻamāmā ai lo tatou mataala — e masani lava o le taimi lea e sili ona itiiti ai lo tatou puipuiga.

---

110. Ua Vaʻai i Tua le Avā a Lota

A o sosola le aiga o Lota mai Sotoma a o leʻi faʻaumatia, na taʻu manino mai e agelu: "Sōsōla mo o outou ola! Aua le toe tepa i tua, ma aua le tu i se mea i le fanua laugatasi! Sōsōla i mauga neʻi outou tafiesea!" Na tepa i tua le avā a Lota, ma na avea o ia ma poutū masima. Na mulimuli ane taʻua o ia e Iesu ina ua ia lapataʻia ona soo e uiga i le pipii atu i mea o loʻo talosagaina i latou e tuʻua.

Tusi Paia: Kenese 19:17, 26; Luka 17:32

Aʻoaʻoga: “Manatua le avā a Lota” o se tasi lea o lauga puʻupuʻu a Iesu. O le faaosoosoga e toe tepa i tua i mea ua valaauina ai i tatou e tuua—e lē na o le tilotilo ae ia faatuai, ia toe foʻi i tua i le mafaufau e tusa lava pe tatou te agaʻi i luma faaletino—e moni ma toe tupu. O le faatonuga ia aua le toe tepa i tua e lē o se mea faafuaseʻi; o se suʻega pe ua e tuua moni lava. O le tuua faapito, ma lou loto o loo faasaga pea i mea na valaauina ai oe e te alu ese mai ai, e lē o se tuua moni.

---

111. Na Tatalo Esekia mo Nisi Tausaga, Ona Faamaumauina Lea

Ina ua taʻu atu ia Esekia o le a oti o ia i lona maʻi, na ia faasaga atu i le puipui ma tatalo ma loimata. Na fetalai le Atua ia Isaia e toe foʻi ma taʻu atu ia te ia o le a ia maua isi tausaga e sefululima. O na tausaga e sefululima na tupu ai le asiasiga mai Papelonia na ia taulimaina leaga tele—ma, na iloa e Esekia, o lona atalii o Manase, o lē na avea ma se tasi o tupu sili ona leaga o Iuta. O le tali a Esekia i le iloaina o lenei mea—"o le a iai le filemu ma le saogalemu i loʻu olaga"—o se tasi lea o taimi sili ona faamaoni o le manatu faapito i le Tusi Paia.

Tusi Paia: 2 Tupu 20:1–21; 2 Tupu 21:1

Aʻoaʻoga: Na tatalo ma le faatauanau Esekia mo nisi taimi ma na ia mauaina. O tausaga na ia maua na iʻu ina iai ana filifiliga sili ona leaga ma lona sui sili ona leaga. O le mea tatou te aioi atu ai i le Atua ma le faanatinati e lē o taimi uma o le mea lea e sili mo i tatou po o tagata e mulimuli mai ia i tatou. O le tatalo ua taliina e faaumiumi ai lo tatou taimi e mafai ai ona faaumiumi lo tatou avanoa e faia ai le leaga e pei o le lelei.

---

112. Ua Alofa Palaamo i Totogi o le Amioleaga

O Palaamo o se perofeta moni—na fetalai le Atua ia te ia, na ia faalogo saʻo, ma ina ua ia tatalaina lona gutu e fetuu ia Isaraelu, na sau ai faamanuiaga. Ae o le Feagaiga Fou o loo faamatalaina ai le mea na manaʻo moni i ai Palaamo: na ia alofa i totogi o le amioleaga. Na le mafai ona ia fetuu ia Isaraelu, o lea na ia fautuaina ai Palako e faaipoipo tagata Isaraelu i fafine Moapi ma faaleagaina i latou lava—lea na aoga. Na ia maua se auala e fesoasoani ai ia Palako e faatiga ia Isaraelu e aunoa ma le fetuuina moni o i latou.

Tusi Paia: Numera 22–24; 2 Peteru 2:15; Faaaliga 2:14

Aʻoaʻoga: O Palaamo o le tulaga lea o se tagata e iai meaalofa faaleagaga moni ma avanoa, o ona faanaunauga na leaga. Na le mafai ona faatauina o ia e tautala pepelo—o lona meaalofa faaperofeta e moni tele mo lena. O lea na ia maua ai se auala e faataunuu ai le mea na faamoemoe le faiga faatogafiti e faatau, ae tausia ona lima ia mama i le tulaga faatekinisi. O le agavaa faaleagaga ma le faamaoni faaleagaga e lē o se mea e tasi.

---

113. Ua Fai Faitio Tagata Isaraelu i le Mana

Na 'aʻai e tagata Isaraelu le mana mo masina i le toafa. Na aliali mai i taeao uma, e mafai ona olo ma tao e fai ma areto, ma tausia ai le atunuu atoa. Na amata ona latou ʻinoʻino i ai. "Ua matou ʻinoʻino i lenei meaʻai leaga!" Na latou manatua iʻa o Aikupito, kukama, meleni, liki, aniani, ma kaliki. Na auina atu e le Atua salu seʻia oʻo ina sau mai o latou isu. Na mumū lona ita ona ua latou ʻinoʻino i le sauniuniga na ia tausia ai i latou i aso uma.

Tusi Paia: Numera 11:4–20

Aʻoaʻoga: O le mana o se vavega—na saunia faaleatua, e leʻi leai lava, e lava le taumafa. O le faafitauli o le le fiafia. Na faatusatusa e tagata le mea na tuuina mai e le Atua ia i latou i le mea na tuuina mai e le lalolagi ia i latou ma maua ai le sauniuniga a le Atua e sili atu ona leaga. E mafai ona maua le tausiga moni, tumau, ma le faaolaola mai le Atua ae o loo faanoanoa pea i ai ona e le fetaui ma lo tatou manaʻo mo le eseese ma le pulea e le tagata lava ia.

---

114. Ua Fesiligia e Kora le Pule a Mose

Na fa‘apotopoto e Kora ta‘ita‘i e lua selau ma le limasefulu o le nu‘u — "ta‘ita‘i ta‘uta‘ua o le nu‘u na tofia e avea ma sui o le fono" — ma tula‘i atu fa‘asaga ‘iā Mose ma Arona. "Ua ‘outou so‘ona fai! O le nu‘u uma e pa‘ia, o i latou uma, ma o le Ali‘i fo‘i o lo‘o ‘iā te i latou. Aiseā la ‘ua ‘outou fa‘amaualuga ai ‘iā te ‘outou i luga o le fa‘apotopotoga a le Ali‘i?" Na fa‘apa‘ū Mose i lalo. Na fa‘ata‘oto e le Atua se su‘ega: e ‘aumai e tagata ta‘ito‘atasi lana ipu mea manogi ma o le a fa‘aali mai e le Atua po o ai e pa‘ia.

Tusi Paia: Numera 16:1–11

Aʻoaʻoga: O le faitioga a Kora na fa‘a‘ofuina i le gagana o le tutusa ma le amiotonu — "e pa‘ia tagata uma, e lē na o ‘oulua." E foliga mai e fa‘atemokalasi ma manaia. Ae o le fa‘afitauli moni o le mana‘o o Kora i le tulaga sa umia e Mose ma Arona. O lana fa‘avae fa‘ateolosi — "o le nu‘u uma e pa‘ia" — sa sa‘o i le ‘au‘aunaga ae matuā fa‘aaogā sese. E mafai ona fausia ni finauga lelei e lagolago ai le mana‘o fa‘aletagata lava ia. E mafai ona nonoina le gagana o le fa‘amasinoga tonu ma le tutusa e tuliloa ai le fa‘aleleia o le tagata lava ia.

---

115. Na Tapua‘i Isaraelu i le Tamai Povi Auro

A o maua e Mose Tulafono e Sefulu i le Mauga o Sinai — e aofia ai le poloa‘iga e lē tatau ona i ai ni isi atua — o tagata i le pito i lalo o le mauga o lo‘o fausia le tamai povi auro ma fa‘apea atu, "O ou atua nei, Isaraelu, na ‘aumai ‘outou mai Aikupito." O le mamao i le va o le mauga na tu‘uina mai ai le tulafono ma le vanu na solia ai, e mafai ona fuaina i le fa‘afanua. O le taimi i le va o le Esoto ma le ifo i tupua sa na o ni vaiaso.

Tusi Paia: Esoto 32:1–10

Aʻoaʻoga: O le televave o le toe fo‘i atu o Isaraelu i le ifo i tupua pe a mae‘a lo latou fa‘aolataga fa‘avavega e fa‘afefe ma a‘oa‘oina ai. Na latou sopo‘ia le Sami Ulaula i le laueleele matutu. Na latou matamata i le ‘autau a Aikupito o malemo. Na latou va‘ai i le vai na sau mai le papa. I totonu o ni vaiaso na latou mana‘omia ai se mea e mafai ona latou va‘ai ma pa‘i i ai. O le mana‘o mo se fa‘atusa va‘aia, e mafai ona pulea, ma va‘aia o le Atua e tumau pea. O le feiloa‘iga moni ma le Atua e lē otometi lava ona puipuia i tatou mai le tosina mai o se sui.

---

116. Le Lē Tumau o Peteru i Anetioka

I Anetioka, a o le‘i o‘o mai nisi tagata mai Ierusalema, sa ‘ai Peteru ma tagata talitonu fa‘a-Nu‘u ‘ese. Ina ua latou taunu‘u, na amata ona ia toso ‘ese ma vavae ‘ese o ia lava mai tagata fa‘a-Nu‘u ‘ese, ona o le fefe i le vaega o le peritomeina. Na sili atu lona iloa — na ia maua le fa‘aaliga o mea‘ai mamā ma le lē mamā, na ia ulufale atu i le fale o Konelio, na ia puipuia tagata talitonu fa‘a-Nu‘u ‘ese i le fono a Ierusalema. Ae i le tagata lava ia, ma le vaega o Ierusalema o lo‘o matamata, na ia suia lana amio.

Tusi Paia: Kalatia 2:11–14

Aʻoaʻoga: E le‘i mana‘omia e Peteru nisi a‘oa‘oga fa‘ateolosi. Na ia mana‘omia le ola i mea na ia iloa muamua pe a tula‘i mai le tau o le sosaiete. O le va i le va o mea tatou te talitonu i ai fa‘alilolilo ma mea tatou te faia fa‘alaua‘itele, aemaise lava pe a matamata mai se aofia fa‘apitoa, o se tasi lea o lu‘itau autū o le fa‘amaoni mo so‘o se tagata fa‘atuatua. O tagata tatou te fefefe i ai e masani ona sili atu lo latou a‘afiaga i a tatou amio nai lo talitonuga tatou te umia.

---

117. Na Malepe le Fa‘atuatua o Himenai ma Alesana

Na ta‘ua e Paulo ni ali‘i se to‘alua i o la‘ua igoa: o Himenai ma Alesana, o ē na te‘ena le fa‘atuatua ma le lotofuatiaifo lelei ma "na malepe lo latou fa‘atuatua." I se isi nofoaga o lo‘o ta‘ua ai Himenai o lo‘o fa‘apea mai ua uma ona tupu le toetū, lea na fa‘aleagaina ai le fa‘atuatua o nisi. E le‘i latou tafetafeta pe mou malie atu — na latou te‘ena ma le malosi se mea na latou umia muamua.

Tusi Paia: 1 Timoteo 1:19–20; 2 Timoteo 2:17–18

Aʻoaʻoga: O le tu‘ufa‘atasiga na fa‘ailoa mai e Paulo — o le te‘ena o le fa‘atuatua ma le lotofuatiaifo lelei — e a‘oa‘oina ai. O le malepe o le fa‘atuatua ma le tu‘ulafoa‘ia o le lotofuatiaifo e masani ona o fa‘atasi. Pe a tatou amata faia ni filifiliga e solia ai lo tatou lotofuatiaifo ma taofi le taulimaina o le fa‘aleagaina e mafua ai, e masani ona tatou toe teuteuina a tatou talitonuga e fetaui ma a tatou amio nai lo le toe teuteuina o a tatou amio e fetaui ma a tatou talitonuga. O le lotofuatiaifo o le faiga fa‘ailo vave. O le lē amana‘ia umi lava e suia ai mea tatou te talitonu i ai.

---

118. Ua Toe Faia e Iosafatu Lana Mea Sese i le Soʻotaga

E ui lava ina uma ona aʻoaʻiina o ia e le perofeta ona o lana soʻotaga ma Aapo, ae na toe faia e Iosafatu se isi soʻotaga faapisinisi — o le taimi lea ma Aasaia le atalii o Aapo. Na la fausia faatasi se vaega o vaa fefaʻatauaʻiga. Na taʻu atu e le perofeta o Elieser ia Iosafatu o le a faʻaumatia vaa ona o lana soʻotaga ma Aasaia. Na malepe vaa. Ona musu ai lea o Iosafatu e faʻataga tagata o Aasaia e auai i le isi galuega — ae naʻo le maeʻa lava ona toilalo le muamua.

Tusi Paia: 2 Nofoaiga a Tupu 20:35–37; 1 Tupu 22:49

Aʻoaʻoga: Na faasaʻoina Iosafatu i le tasi taimi, na ia solomuli, ona toe faia lea o le ituaiga lava lea e tasi o le mea sese ma se paaga ese mai le aiga lava e tasi. Na ia faʻaaogaina le lesona ina ua maeʻa le toilalo lona lua. O nisi aʻoaʻoga e naʻo le tupu lava e ala i le toe faia o le aafiaga o le taunuuga lava e tasi, lea e faʻatiga ae moni. O le sini o le faʻaaogaina o lesona i le taimi muamua na aʻoaʻoina ai nai lo le faʻatali mo le toilalo lona lua.

---

119. Ua Musu Tiotrefa e Taliaina Tagata Talitonu Faʻatasi

Na tusia e le aposetolo o Ioane e faapea, o Tiotrefa, o lē na fiafia e muamua, e lē taliaina i latou. E lē gata i lea — na ia musu foʻi e talia isi uso ma tuafāfine i Keriso, na ia taofia i latatou o ē na mananaʻo e faia faapea, ma tuliesea i latou mai le ekalesia. Na ia faasalalauina tala leaga e uiga ia Ioane. O le gagana o loo faailoa mai ai se taʻitaʻi lotu i le lotoifale na faaaogā lona tulaga o se leoleo faitotoʻa e tuliesea ai tagata o ē na faamataʻuina lona tulaga maualuga.

Tusi Paia: 3 Ioane 9–10

Aʻoaʻoga: E leʻi teena e Tiotrefa le tala lelei; na ia teena tagata. O lana leoleo faitotoʻa sa patino, ae le o se mataupu faʻalotu. O le faʻaaogaina o le pule faʻalelotu e tuliesea ai tagata e faʻamataʻuina lou tulaga — nai lo le puipuia o le nuʻu mai mea leaga moni — o se tasi lea o auala e faʻaleagaina ai le pule i tulaga o le galuega faʻaaposetolo. O le faʻaosofia i tua atu o le gaioiga e matua taua tele.

---

120. Ua Talosaga le Au Soo ia Iesu e Faʻateʻa Ese Tamaiti

Na aumai e tagata tamaiti laiti ia Iesu ina ia ia faʻataʻoto ona aao i luga ia i latou. Na aʻoaʻi e le au soo i latou. Na ita tele Iesu ma faapea atu, "Tuʻu mai tamaiti laiti ia te aʻu, ma aua le taofia i latou, auā o le malo o le Atua e mo tagata faapena." Na manatu le au soo o loo latou faʻafoeina le taimi o Iesu ma le lelei. Na latou filifili, mo ia, e le o se faamuamua tamaiti.

Tusi Paia: Mareko 10:13–16

Aʻoaʻoga: Na faʻatapulaʻaina e le au soo le avanoa o i latou e foliga mai e sili ona le taua. E leai se tulaga o tamaiti, leai ni punaoa, ma leai se sao manino i le misiona e pei ona latou malamalama i ai. O tagata o loʻo tatou faʻatapulaʻaina lo latou avanoa — o i latou tatou te filifili e le aoga le taimi o i latou o loʻo tatou puipuia — e faʻaalia ai o tatou manatu e uiga i mea ma tagata e taua. O le ita o Iesu o se tasi lea o tali faʻalagona e seasea ona faʻamaumauina manino i tala lelei. Na ia manatu mamafa i tamaiti. E leʻi faia e le au soo.

Upu faaiu

O nei tala e 120 o loʻo i ai se autu masani: na tusia i lalo e lē ina ia faʻavalea ai o latou mataupu, ae ona o tagata na tuʻufaʻatasia tusitusiga paia na malamalama o tala faʻamaoni o le toilalo e sili atu ona aoga nai lo faʻamatalaga faʻasaʻo e naʻo le faʻamaumauina o le manuia.

O Atamu ma Eva o loo i le tusi lava e tasi ma Aperaamo. O le paʻū o Elia i lalo o le laau salu o loo i le tala lava e tasi ma lona afi mai le lagi. O le faafitia o Peteru o loo i le tala lelei lava e tasi ma lana taʻutinoga. E le natia e le Tusi Paia toilalo o ona toa auā o le lesona moni e lē o le "vaai i nei tagata faapitoa" — ae o le "vaai i mea e tutupu i tagata masani pe a latou gauai atu i le fefe, faamaualuga, le onosai, ma le matapeʻapeʻa, ma vaai i mea e tutupu pe a latou toe foʻi mai."

O tala uma i lenei aoina e mafai ona toe faʻaleleia. O le toʻatele o tagata o loʻo i ai na faʻaauau pea ina ua maeʻa lo latou toilalo. E le fiafia tele le tusitusiga paia i le faʻamaumauina o mea leaga nai lo le faʻamatalaina o le ala i le fale.

O mau uma o Tusitusiga Paia e mai le NIV seʻi vagana ua faʻailoa mai se isi faʻamatalaga.